شپش محدود به جامعه یا طبقه خاصی نیست و تمامی طبقات را مبتلا می کند

شپش محدود به جامعه یا طبقه خاصی نیست و همه مبتلا می شوند!شِپــِش انگل خارجی، دایمی و اجباری است. اجباری به این معناست که به غیر از بدن پستانداران و پرندگان در جاهای دیگر نمی‌تواند زندگی کند. شپش‌ها در راسته «شپش‌ بی‌بالان» (Phthiraptera) قرار دارند. این راسته دارای بیش از ۳۰۰۰ گونه شپش می‌باشد که انگل خارجی پستانداران و پرندگان می‌باشند. البته استثنا نیز وجود دارد. نوک‌ اردکی و خفاش به شپش مبتلا نمی‌شوند.

بدن شپش از سطح شکمی و پشتی فشرده شده است و به همین خاطر به راحتی در لابلای موهای سر انسان حرکت می کند. شپش از خون انسان تغذیه می کند. بزاق شپش حاوی مواد ضد انعقادی است که از لخته شدن خون جلوگیری کرده و خارش شدیدی را موجب می شود و دراثر خارش ممکن است خراش هایی در پوست آن ناحیه بوجود آید. از محل این خراش ها، میکروب ها می توانند وارد پوست شوند و عفونت ها ی پوستی به وجود آورند. شپش انسان تنـها در روی بدن انسان قادر به ادامه حیات می باشد. شپش حدود 30 روز زندگی می کند و رنگ آن بین خاکستری تا قرمز متغیر است. شپش به دنبال تماس های نزدیک بین فردی یا هنگامی که افراد خانواده در فصول سرد و برای تامین گرما لباس بیشتری می پوشند شایع می باشد. باید توجه داشت شپش محدود به جامعه یا طبقه خاصی نیست و تمامی طبقات را مبتلا می کند. دخترها بیشتر از پسر ها به شپش مبتلا می شوند که علت آن بلندی موهای سر و یا استفاده از روسری و مقنعه مشترک و .. می باشد.

در راسته شپش‌ بی‌بالان ۴ زیر راسته وجود دارد:

۱-آنوپلورا (Anoplura)یا شپش‌های گزنده- مکنده که شامل شپش‌های سر و ناحیه شرمگاهی می‌باشند.

۲-رینکوفتیرینا (Rhyncophthirina)که انگل فیل می‌باشد.

۳-ایسکنوسرا (Ischnocera)که شپش پرندگان است.

۴--آمبلی‌سرا (Amblycera)که شپش جونده در این زیر راسته‌است و ضمائم دهانی این شپش برای تغذیه از پوست و پر اختصاصی شده‌است

از لحاظ پزشکی زیر راسته آنوپلورا اهمیت دارد که این زیر راسته به نوبه خود شامل ۲ خانواده می‌شود:

۱-خانواده پدیکولیده (Pediculidae) که دارای ۲ گونه مهم است:

۱-۱پدیکولوس هومانوس هومانوس (Pediculus humanus humanus) که شپش تن و بدن است و به نامهای گوناگونی چون پدیکولوس کورپوریس (Corporis) و پدیکولوس هومانوس کورپوریس نامیده می‌شود.

۱-۲پدیکولوس هومانوس کپیتیس (Capitis) که به نام پدیکولوس کپیتیس نیز نامیده می‌شود و شپش سر می‌باشد.

۲-خانواده فتیریده (Phthiridae) که شامل یک گونه به نام فتیروس پوبیس (Phthirus pubis) است. این گونه شپش ناحیه دستگاه تناسلی و شرمگاهی می‌باشد.

شپش تن و سر اختلافات جزیی دارند و به طور کلی شپش سر از نظر اندازه کوچک‌تر و از نظر رنگ تیره‌تر و از نظر پوشش مقاوم‌تراست و شکاف‌های انتهای بدن آن عمیق‌تر است.

در آلودگیهای شدید شپش سر یرروی بدن دیده می‌شوند ولی هیچگاه شپش تن برروی سر دیده نمی‌ شود.


انواع شپش در انسان

انواع شپش که ممکن است انسان به آن مبتلا شود را می توان در سه گروه بیان کرد


شپش سر

معمولی ترین نوع شپش درانسان شپش سر است که فقط در موهای سر زندگی می کند و اغلب در کودکان یافت می شود و بیشتر در نواحی پشت گوش و پشت سر دیده می شود. تقریباً هر 4 ساعت یک بار با خونخواری تغذیه می کند. پای شپش به گونه ای است که بتواند به مو چنگ بزند اما توان پرش ندارد و به همین علت شانه زدن موجب شکسته شدن پا و مرگ جانور خواهد شد. اندازه شپش سر 1 تا 2 میلی متر است و با چشم غیر مسلح هم قابل مشاهده است. شپش ماده بالغ طی عمر حدود یک ماهه خود روزانه 4 تا 6 عدد تخم می گذارد. این تخم ها در نزدیکی پوست سر که دما و رطوبت مناسب است به موها می چسبند و پس از یک هفته نوزاد ها از تخم خارج شده و پس از سه مرحله پوست اندازی بالغ می شوند. خارش مداوم پشت سر و گردن ناشی از واکنش های حساسیتی پوست بدن فرد آلوده نسبت به بزاق شپش سر انسان است که در حین خونخواری از بدن انسان به پوست تزریق می شود. در بیشتر موارد آلودگی به شپش سر انسان بدون علامت است و آلودگی را والدین، مربیان بهداشت و یا سایر افراد تشخیص می دهند.

باید توجه داشت که عفونت جدید همیشه سبب خارش سر نمی‌شود. شپش سر ممکن است انسان را در هر سن و یا هر دو جنس آلوده کند، اما تاثیر آن روی وضعیت تحصیلی و حالت های عاطفی دانش آموزان بارزتر است. وجود غدد لنفاوی متورم و دردناک در نواحی پس سر و پشت گوش یکی از علائم مهم آلودگی به شپش سر انسان است.


شپش بدن

شپش بدن معمولاً در روی پرز لباس ها به ویژه لباس های زیر که با بدن در تماس مستقیم است یافت می شود این شپش ها فقط برای خونخواری خود را به موهای بدن می چسبانند و خونخواری می نمایند. شپش بدن تخم های خود را به الیاف نازک لباس می چسباند. شکل شپش سر و شپش بدن انسان مشابه است. اندازه شپش بدن انسان نسبت به شپش سر انسان بزرگ تر و حدود3 میلی متر است.

بیشتر در حاشیه درزهای داخلی و چین های لباس به سرمی برد. مقاومت شپش بدن در خارج از بدن انسان کم و نسبت به تغییر درجه حرارت خیلی حساس است و اشخاص تب دار را ترک می کند.

در حرارت 52 درجه سانتی گراد در مدت چند دقیقه می میرد. شپش بـدن توانایی انتقال بعضی از بیماری ها مثل تب راجعه، تیفوس و تب خندق را دارد. خارش شدید و ضخیم شدن پوست بدن از نشانه های اختصاصی به شپش بدن انسان هستند.


شپشک عانه یا زهار

شپشک عانه که شپشک زهار و شپشک خرچنگی نیز نامیده می شود به رنگ سفید خاکستری است.

آنها اغلب روی موهای ناحیه زهار یافت می شوند و در پایه موهای این ناحیه تخم می گذارند که در آلودگی های شدید به نواحی پرموی دیگر بدن مثل قفسه سینه، زیر بغل، ران، ابرو، مژه و ریش و سبیل منتشر می شوند. شپشک عانه بیماری خاصی را منتقل نمی‌کند. خارش غیر قابل تحمل در ناحیه عانه و وجود لکه های آبی رنگ از نشانه های اختصاصی الودگی به شپشک عانه است.


ریخت‌ شناسی

بدن شپش‌ها از ۳ قسمت سر، سینه و شکم تشکیل شده‌است. سر شامل یک جفت چشم ساده تقریباً بیضی شکل، یک زوج آنتن ۵ بندی و ضمائم دهانی از نوع گزنده- مکنده می‌باشد. سینه از ۳ قسمت مفصل یا بند تشکیل شده‌است (پروتوراکس- مزوتوراکس- متاتوراکس)که این ۳ بند در شپش‌ها یکی شده و قطعه واحدی را به وجود آورده‌اند. به هر بند سینه یک جفت پا متصل است که هرکدام دارای ۵ بند است و بالاخره در سینه یک جفت منفذ تنفسی دیده می‌شود. شکم از ۷ بند تشکیل شده که منفذ تنفسی (اسپیراکل) روی بندهای اول تا ششم وجود دارد. برای تشخیص نر و ماده از اختصاصات آخر بدن آنها استفاده می‌کنیم. هردو جنس نر و ماده از نظر بیماریزایی یکسان هستند به دلیل اینکه هردو از انسان خون‌خوراکی می‌ کنند.


زیست‌ شناسی

شپش سر در سر و به ویژه در نواحی بالای گوش و همچنین در جاهایی که مو پرپشت باشد زندگی می‌کند.

شپش تن در لباسهای انسان به ویژه لباسهای زیر همچنین در درز و شکاف لباسها و جاهایی که بتواند خود را به راحتی مخفی نماید و بیشتر در قسمت‌هایی که لباس با بدن تماس دارد، زیرو کنار ناحیه کمربند، مچ دست وپا زندگی می‌کند.

شپش‌ها دارای دگردیسی ناقص می‌باشند وبنابراین در زندگی آنها ۳ مرحله تخم، نمف و بالغ دیده می‌شود.

تخم شپش به رنگ سفید و کوچک می‌باشد و نیت (Nit) یا (رشک) نامیده می‌شود. در یک طرف تخم درپوش یا اپرکولوم (Operculum) وجود دارد که دارای منافذ ریزی است که از این منافذ هوا به نمف می‌رسد وهمچنین نمف از طریق این درپوش خارج می‌شود.

نمف دارای ۳ مرحله‌است که در هر مرحله باید خون‌خوراکی کند تا تبدیل به بالغ شود. به محض اینکه نمف خارج شد باید خونخواری کند واگر در مدت ۲۴ ساعت غذا به شپش بالغ نرسد از بین می‌رود. همچنین اگر به هر دلیلی تخم شپش تا ۱ ماه باز نشود هرگز باز نمی‌شود که این امر در مبارزه اهمیت دارد.

واکنش شپش‌ها نسبت به دمای بدن بسیار متفاوت است و همین عامل از نظر همه‌گیرشناسی و انتشار بیماری اهمیت پیدا می‌کند. به عنوان مثال اگر فردی تب داشته باشد و درجه حرارت بدن حدود ۴۰ درجه و بالاتر باشد شپش بدن را ترک می‌کند و به سراغ بدن فرد دیگری می‌رود. همچنین اگر فردی در اثر بیماری فوت کند به محض اینکه دمای بدن پایین بیاید شپش بدن را ترک کرده و به بدن دیگری می‌رود که این امر اهمیت زیادی در انتقال بیناری دارد. بهترین دما برای شپش حدود ۲۹ تا ۳۰ درجه سانتیگراد است.


انتشار

هر ۳ نوع شپش انتشار جهانی دارند و از زمانهای بسیار قدیم وجود داشته‌اند و آنها را روی بدن اجساد مومیایی شده پیدا کرده‌اند. ولی غالباً در مناطق معتدله یافت می‌شوند.


اهمیت پزشکی

گاهی آلودگی شدید به شپش بدن یا شپش سر یا شپش عانه را اصطلاحاً پدیکولوزیس می‌گویند. در بعضی اشخاص که آلودگی شدید دارند پوست بدن اینها حالت خال خال دارد. اصطلاحاً به ابتلا به شپش بیماری ولگردان (Vagabond) می‌گویند.

مهم‌ترین بیماری‌هایی که به وسیله شپش انتقال می‌یابد عبارت‌اند از:

۱-تیفوس اپیدمیک (تیفوس شپشی یا اگزانتماتیک)

۲-تب راجعه شپشی (تب راجعه اپیدمیک)

۳-تب خندق


مبارزه

با توجه به زیست‌شناسی شپش بهترین راه رعایت موازین بهداشت فردی به ویژه استحمام و استفاده از آب گرم و صابون می‌باشد. تعویض لباسهای زیر، کوتاه کردن موها، رعایت اصول بهسازی محیط و در موقع اضطرار جوشاندن لباسها در حرارت بالای ۶۰ درجه و ترجیحاً اتو کردن آنها مفید می‌ باشد.

منبع : ویکی پدیا