دژ پوسکان ساسانی

دژِ پوسکان کازرون پارس، که سال گذشته بخشی از سقفِ اشکوبِ(:طبقه) نخست آن فرو ریخته بود اکنون به جایگاهی برای نگهداری گوسپندان تبدیل شده است. دو باروی(:برج) باختری (:غربی) و خاوری(:شرقی) آن با تخریب جدی روبه‌رو شده اند. پایین باروی جنوب خاوری آسیب دیده است و در بیشتر بخش‌های باروها و دیوارهای بنا تَرک و شکاف به‌گونه گسترده وجود دارد.
پشکل گوسپندان درجای جای این یادمان دیده می شود و بوی بد و آزاردهنده‌ی آن، تابِ ماندن را از آدم می‌گیرد. یادگاری‌نویسی‌ها و سُست شدن کاراسته (:مصالح) بنا به‌ویژه در اشکوب دوم آن از دیگر دشواری‌های این سازه بی‌مانند است.
در بازدید میدانی خبرنگارما و پس از پرس وجو از عشایرو بررسی‌ها، مشخص شد که ایلات و عشایر از این بنا برای نگهداری دام‌های خود در روزهای سردِ سال و بارندگی‌ها استفاده می‌کنند. این خود شوندی(:دلیلی) است که آسیب‌ها را دو سد چندان می‌کند.
از دیگر سو برخی از سنگ‌ها وکاراسته‌های بنا، جدا شده و در پیرامون آن ریخته شده است و برخی از بومیان از این سنگ‌ها در بناهای خود استفاده کرده اند که به خوبی نمایان است.
پراکندگیِ گسترده بازمانده‌های دوران ساسانیان در کازرون و کمبود آشکار اعتبارات تخصیصی و همچنین ناکافی بودن نیروهای یگان حفاظت برای پاسداری از این بازمانده‌ها ، هم فشار بسياري را به این نیروها وارد آورده و هم شُوند آن شده که فرسایش‌های طبیعی و برخی عوامل انسانی، عمدی یا غیرعمدی به جان این بناهای تاریخی بیفتند. ازدیگرسو عدم ایجاد جاده مناسب دسترسی به این دژِ تاریخی و دراز بودن مسیر آن نسبت به جاده‌های اصلی شُوندی بر آن شده تا گردشگران امکان حضور در آن را نداشته باشند و از سوی دیگر نیز به شوند سخت بودن شرایط حفاظت از آن، کار را برای ماموران سازمان میراث فرهنگی برای حفاظت از این بنای تاریخی دشوار کرده است.
درهمین زمینه مهدی فرجی باستان‌شناسِ پایگاه میراث فرهنگی آپاپیر(ایذه) خوزستان، که خود از بومیان شهرستان کازرون است و این بنای تاریخی را از نزدیک دیده است به امُرداد می‌گوید: «شاهراه‌های ارتباطی پارس در نیمروز(جنوب) از کرانه‌های دریای همیشه پارس آغاز و به دگر شهرهای ایران زمین وارد می‌شود که از آن به نام شاهراه بازرگانی و رگِ زندگی یاد می‌کنیم. شاهراه‌ها جدای از ارزش بازرگانی، از ارزش نظامی نیز بهره‌مند هستند. ازهمین راه‌ها بود که اردشیر بابکان برای نبرد با نیروفره(فرمان روای الیمایید و دست نشانده‌ی اردوان پنجم، شاه اشکانی) به سوي اهواز تاخت. از همین راه بود که چپاول‌گران انگلیسی در نیمروز تاخت‌وتاز می‌کردند. با این همه امنیت جان و مال و ذخیره آذوغه ارتش نیازمند پایگاه‌های بین راهی بود که بدین منظور دژهایی در جای جای این شاهراه‌های ارتباطی و راه‌های میان‌بُر برپا شد. بررسی‌های دکترمصیب امیری این نکته را به‌خوبی نشان داده است.
این باستان‌شناس ادامه می‌دهد: «دژ پوسکان در 16 کيلومتری جنوب کازرون پس از گذر از دادین در میانه مسیری دشوارگذر، در روستایی به همین نام و برفراز تپه‌ای سنگی با کاراسته بوم آورد سنگ و گچ برپا شده است. لویی واندنبرگ به سال 1960 نخستین‌بار آن را شناساند. در شمال خاوری آن بازمانده‌هایی از یک پل آب‌رسان و کانال‌های آب‌رسانی و در جنوب خاوری آن ویرانه‌های مسکونی آشکار است. بومیان از آن به عنوان دژ دقیانوس یاد می‌کنند.
هیچگونه بررسی و مطالعات هدفمند باستان‌شناسی به جز بررسی‌های نخستین واندنبرگ که همراه با حفاظت، رفع خطر و بهسازی(:مرمت) باشد تاکنون در باره‌ی این بنای یادمانی انجام نشده است. نمای بیرونی بنا از یک‌سو شباهت با نمای بیرونی بُقعه علامه جلال الدین دوانی در روستای دوان کازرون دارد و از دگرسو با مهرازی‌(:معماری) دژدختر کازرون و پیروزآباد قابل سنجیدن است. با این همه بنا نمی‌تواند در دوره ساسانیان ساخته شده باشد و به دیدگاه من کهنه‌گیِ بنا میان سده‌های پنجم تا هشتم مَهی(ه.ق) است. بنا دارای پلان مربع با شمارش باروهای چهار گوشه آن 26 * 26 متر مربع، در ظاهر دارای 2 اَشکوب است که سه ردیف تیرکش(:مزغل) در بالا، میانه و پایین آن ایجاد شده است که پدافند(:دفاع) همه‌جانبه از دژ را در برابر یورش‌های نامنظم آسان می‌سازد. سازندگان دژ، این بنا را در یکی از راه‌های ارتباطی کاروان رو ایجاد کرده اند، که راه‌های ارتباطی کنونی شوند ویرانه شدن و تخریب آن شده است.
این کارشناس ارشد باستان‌شناسی ادامه می‌دهد: «دشواری های گریبان گیراین بنا پُرشمار است: آغل گوسپندان، استفاده کردن بومیان از سنگ‌های بنا، کنده‌کاری‌های سودجویانه، بارش‌های آسمانی و از همه مهم‌تر بی‌مهری دست‌اندرکاران پشت میزنشین است. فرجی درپایان درباره‌ی راه چاره ودرمان این یادمان نیاکانی می‌افزاید: «گام نخست برای نجات چنین بنای ستُرگی تعیین عرصه و حریم آن، با در نظر داشتن ویرانه‌های پیرامون و سازه‌های آب رسانی است. دومین گام مطالعات دقیق باستان‌شناسی همراه با آسیب‌شناسی بنا است. سومین گام تهیه طرح جامع بهسازی با آرمان‌ بازسازی بنابر پایه احترام به اصالت بناست. چهارمین گام انجام فعالیت‌های اجرایی بهسازی استاندارد بدون استفاده از کاراسته‌های ناهمگون و درپایان ، دادن عملکرد به بنا است که با تامین امکانات می‌تواند به عنوان پایگاهی برای پژوهش میدانی باستان‌شناسی منطقه و در کنار آن محیط زیست درآید».
به گزارش امُرداد: «این بنا مربع شکل بوده و در دو اشکوب ساخته شده است. تنها راه درونشد(:ورودی) آن، که دارای کمانی(:قوسی) خیزبلند است،در میانه‌ي نمای جنوب خاوری جای گرفته است. این بخش با بلندای 2 متر و پهنای 80/1 سانتی متر به نسبت کل بنا کوچک است. این بنا بر روی تپه‌ای سنگی ساخته شده و دارای چهار باروی دونبشی دورتمام و میان خالی و شکاف‌هایی برای تیراندازی است.
در زمینه پاسداری و حفاظت از این یادمان نیاکانی، سیامک علی‌زاده، دکترای مرمت آثار،بناها و اشیا به امرداد می گوید:
این بنا نیاز به مطالعات سبکی ، تاریخی و سازه‌ای از نظر آسیب‌شناسی و فن‌شناسی دارد. در نگاه نخست، این بنا به شوندِ نفوذ رطوبت و باران، ملات‌های آن پوسیده شده و خود شوند سست شدن و درنتیجه ریختگی شده است. همچنین وجود عوامل بوتانیکی و ریشه دوانیدن آنها در بین کاراسته‌ها مزیدبر علت شده است. به دیدگاه من درگام نخست، باید بنا را از وجود عوامل نیتراتی بدنبال سرگین(:مدفوع) چهارپایان و عوامل گیاهی پاک‌سازی كرد.
ازمواد ضد رویش گیاه یا گیاه‌کش دراین زمینه باید استفاده کرد. سپس ملات‌های پوسیده را حذف كرده و با ملات تازه بخش‌های فروریخته را بازسازی كرد. این استاد دانشگاه چمران تهران ادامه می‌دهد: «با استفاده از مدارک و اسناد مربوطه و بهره گرفتن از باروی قرینه آن می‌توان بخش فروریخته را بازسازی و بخش‌های سُست را با ایجاد تکیه‌گاه‌ها یا شمع‌گذاری تقویت كرد. باید با ایجاد آب‌راهه‌ها و آبروها ریزش باران را هدایت كرد تا در داخل بنا نفوذ نکند. علی زاده درپایان می‌افزاید: «باید با استفاده از حفاظ‌های فیزیکی مانند دورچین(:فنس‌کشی) وغیره از ورود چهارپایان به درون بنا جلوگیری كرد.
به گزارش امُرداد، این دشواری‌ها در حالی وجود دارد که فرنشین پیشین میراث فرهنگی استان پارس، درشهریورماه سال گذشته در برابر گزارش خبرگزاری‌ها در اقدامی شگفت‌انگیز و غیرحرفه‌ای آن را رد کرده بود!
با این وجود آنگونه که از دولت جدید با پیمان‌هایی که بسته و برمی‌آید امروزه جا دارد که نخست، مسوولان استانی چاره‌ای بیندیشند و در گام سپسین اقدامات حفاظتی و بهسازی را هرچه زودتر در دستور کار خود قرار دهند.
دژ پوسکان به شوند مسدود شدن راه میان‌بُر و وجود کوه‌ها ، امروزه با جای گرفتن در مسیرجاده کازرون- فراشبند نزدیک 85 کیلومتری کازرون است. این یادمان نیاکانی در تاریخ ١١ شهریور ماه 1382 با شماره ی 9831 در سیاهه‌ی بازمانده‌های ملی به ثبت رسیده است.
ترک‌ها و پوسیدگی دیواره دژ که نیاز فوری به بهسازی دارد.
گوسپندان عشایری که هر روز در این دژ پرسه می زنند!
بخش‌های جدا شده از دژ که بر روی زمین رها شده است.
اشکوب دوم دژ، که دیواره‌های آن درحال فرو ریختن است.
وضعیت غم‌انگیز اتاق‌های دژ پوسکان، که پر از پشکل گوسپندان است.
ديگر باروي دژ كه فروريخته است.
بخشي از باروي سالم كه به تازگي آسيب ديده است.
تیرهای اداره برق نخستین دست اندازی‌ها بود.