چیش پیش هخامنشی

چیش پیش (به پارسی باستان : ČIŠPIŠ/چیش‌پیش؛ عیلامی Zi-iš-pi-iš/:زی-ایش-پی-ایش؛بابلی: Ši-iš-pi-iš/شی-ایش-پی-ایش؛ یونانی: Teíspēs/تَیس‌پیس یا Tíspēs تیس‌پیس) جانشین هخامنش و شاه انشان می‌باشد. مطالعات تاریخی نشان می‌دهد که چپش پیش برجسته ترین شاه این سرزمین پیش از کوروش بزرگ بوده است و سیاست‌های او بوده که زمینه را برای پادشاهی بزرگ پارس فراهم ساخت. صورت اصلی نام وی در فارسی باستان «چیشپی» است و شناسه Š پایانی آن به دلیل قرار گرفتن در حالت فاعلی / نهادی است. چون در زبان فارسی باستان اسم‌ها نیز صرف می‌شده‌اند. این نام احتمالا ایرانی است اما ریشه آن شناخته نیست.

نام چیش پیش در کتیبه های هخامنشی:

در کتیبه‌های هخامنشی به زبان فارسی باستان دو بار نام چیش پیش ذکر شده است. یکی در کتیبه‌ بیستون، آن جا که داریوش بزرگ نسب‌نامه خود را ذکر می‌کند و می‌گوید: «پدرم ویشتاسپ، پدر ویشتاسپ، اَرشامَه، پدر ارشامه، اَریارَمنَه، پدر اریارمنه، چیش پیش، پدر چیش پیش، هخامنش.» و دیگر در لوح زرین اریارمنه در همدان: اریارمنه شاه بزرگ است، شاه شاهان، شاه در پارس، پسر چیش پیش شاه، نوه هخامنش.

فرزندان چیش پش:

وی دارای دو فرزند بود که بعد از او هر دو به حکومت رسیدند. آریارامن به حکومت پارس رسید و کوروش اول شاه آنشان شد. بعدها آریارامن جای خود را به فرزندش ارشام و کوروش اول جای خود را به کمبوجیه اول پدر کورش دوم داد. این درست در زمانی بود که مادها حکومت خود را گسترش داده و پارسیان از آنان اطاعت می‌کردند و به آنها مالیات می‌پرداختند.

نابودی پادشاهی ایلام در زمان چیش پیش:

در زمان چیش پیش که هم عصر فروَرتیش شاه مادی بود، پارس تحت سلطه ماد درآمد. جنگی میان ماد و آشور در گرفت که به شکست ماد انجامید. این امر موجب شد چیش پیش احتمالا در زمان کیاکزار مادی (هووَخشَتْرَه) از تابعیت مادها آزاد شود. با حمله پیروزمندانه آشوریانیپال به شوش در 646 ق.م، پادشاهی ایلام نیز موقتاً از میان رفت.

شاه بزرگ در انشان:

شاید در همین اوضاع و احوال، چیش پیش برای اولین بار عنوان «شاه بزرگ در انشان» را به خود اختصاص داد و توانست تمام سرزمینی را که بعدها نام پارس به خود گرفت، واقع در جنوب غربی سرزمین پاسارگادها، به حکومت خود منضم سازد و در مقام جانشین شاهان ایلامی بر تخت بنشیند. اقتدار چیش پیش: از آن پس، اقتدار چیش پیش بر شرق و شمال شرقی منطقه آشور بابل و بر فلات ایران گسترش یافت. وی که با سیاستی ماهرانه موفق شده بود قلمرو خود را وسعت ببخشد، برای استحکام بخشیدن به قدرتش لازم بود از ایجاد نگرانی در قدرت‌های همسایه بپرهیزد. از این رو، از دخالت در جنگ میان دولت‌های بزرگ از جمله ایلام خودداری کرد و به این ترتیب، شاهنشاهی پارس وضع استوارتری یافت. برخی دانشمندان به واسطه لوح زرین اریارمنه که به خط میخی است، اختراع خط میخی را برای تحریر زبان پارسی باستان به دوره چیش پیش نسبت می‌دهند.