دیدنی های شهر سمرقند در کشور ازبکستان

شهر سمرقند به عنوان معروف‌ترين و شناخته‌ شده‌ترين شهر ماوراء‌النهر، در فاصله 300 كيلومتری جنوب‌غربی تاشكند، پايتخت جمهوری ازبكستان واقع شده است. بر اساس يك روايت تاريخی، شهر سمرقند را افراسياب، پادشاه اساطيري توران بنا كرده به نحوی که هنوز، بقايای آن شهر قديمی در محل تپه افراسياب مشهود است.
بنا بر قولی ديگر، اسكندر مقدوني در چهار قرن قبل از ميلاد، آن را بنا می کند. اين شهر همواره مورد تاخت‌ و تاز غارت‌گران بوده است. سمرقند در عصر سامانيان بعد از بخارا، آبادترين شهر و مركز ادب و فرهنگ بوده که با حمله سپاه مغول در سال 617 هجری قمری، به طور كلی ويران گرديد. در اين حمله تنها 30 هزار تن از جمعيت 500 هزار نفری شهر زنده ماندند و پس از آن، ارتباط این شهر با ايران به كلی قطع شد.
در قرن چهاردهم، همزمان با پادشاهی تيمور، شهر سمرقند به عنوان پايتخت سیاسی وی حیاتی دوباره گرفت. تيمور در قلمرو وسيعی از هند تا ماوراء‌النهر، چند دهه فرمانروایی كرد و سمرقند، سمبل امپراطوری وی بود. در این دوران، معماری جديد و بناهای عظيمی در این شهر و در رقابت با ساير پايتخت‌های آسيایی بنا شد که خود به نوع سبكی در معماری آسيای ميانه تبديل گرديد. در سال 909 هجری قمری، ازبك‌های شيباني، سمرقند را به تصرف خود درآوردند كه بعداٌ آنها خود مغلوب نادر شاه افشار شدند. سرانجام در سال 1285 هجری قمری، شهر به تصرف ارتش روسيه در آمد. با وجود همه اين فراز و فرودها، هنوز بقايای زيادی از فرهنگ و تمدن ايرانی را مي‌توان در اين شهر يافت. سمرقند دارای مكان‌های ديدني فراوانی است كه تعدادی از مشهورترين آنها معرفی می گردد:
  مجموعه ريگستان
مجموعه ‌« ريگستان» در مركز شهر سمرقند واقع شده و دارای سه مدرسه به نام‌های « الغ‌بيك»، « شيردار» و «طلاكاری» مي باشد. اين مجموعه بسيار شبيه به ميدان «نقش جهان» اصفهان ولی با قدمتی به مراتب بيش از آن است. مدارس مزبور در يك سه ضلعی مربع شكل واقع شده‌اند.
ظاهراٌ در گذشته در اين مكان رود آبی جريان داشته كه در مسیر خود ريگ‌هایی را از خود باقي مي‌گذاشته و به همين مناسبت، منطقه به ريگستان مشهور شده است. در ابتدا در این منطقه توسط الغ‌بیگ، خانقاه و مدرسه‌ای ساخته شده كه ويران گرديده و در سال 1028 هجری قمری، يلنگتوش‌خان ازبك در مكان قبلی آن ها، مدارس شيردار و طلاكاری را بنا كرده است. گفته می‌شود که در سال 1925م.، در اين ميدان زنان چادرهای خود را به علامت كشف حجاب آتش زده‌اند.

 مدرسه الغ‌بيگ: 
اين مدرسه طي سال‌های 1417 تا 1420 ميلادی توسط الغ‌بيگ ساخته شد. طرح ساختمان اين مدرسه چهار گوش و دو طبقه‌ای می باشد. اين مدرسه دارای 50 حجره بوده و بيش از 100 نفر طلبه، هم‌زمان در آن تحصيل می كرده‌اند. الغ‌بيگ شخصاٌ مدتي در این مدرسه تدريس داشته است. این مدرسه از بقيه بناها قديمی تر است. طبقه فوقانی به دست برخی از حاكمان ازبك ويران شده كه بعدها مجدداٌ مرمت گرديده است. بنای آن شامل يك ايوان ورودی با غرفه‌ها و حجره‌های فراوان است. در دو طرف ايوان، دو مناره قرار گرفته است. ساختمان اين مدرسه در زمره بلندترين بناها محسوب شده و دارای چهار ماذنه می‌باشد كه امروزه تنها دو ماذنه از آن‌ها باقیمانده است.
در اين مدرسه تاريخی، اشخاص نامداری چون نورالدين عبدالرحمن جامی و شيخ‌خواجه احرار تحصيل كرده‌اند. طرح سر درب آن، آسمان پر ستاره است و قبل از ساخت رصدخانه، از اين مدرسه براي ديدن و رصد ستارگان استفاده می شده است.
 مدرسه شيردار:
 مدرسه شيردار ظرف سال‌های 1619 تا 1636 ميلادی در روبروی مدرسه الغ‌بيگ ساخته شده است. سازنده آن عبدالجبار نامی از افراد ايرانی بوده است و نقشه و معماری اين مدرسه، شباهت بسیاری به مسجد شيخ‌ لطف‌الله اصفهان دارد. در بالای ايوان ورودی، نقاشی شيرهای در حال شكار آهو ديده مي‌شود. طرح ساختمان مدرسه چهارگوش است.
بعد از قسمت ورودی در دو طرف، دو فضاي بزرگ مخصوص نمازخانه و درس‌خانه قرار دارد. در دو طرف، دو گنبد ساقه‌دار با نقش خطوط کوفی ديده می شود. اين مدرسه دارای دو طبقه، چهار ايوان و چهل و هشت غرفه بوده و در ابتدای قرن بيستم بازسازی شده است.
 مدرسه طلاكاری: 
اين مدرسه به دستور حاكم سمرقند، طي سال‌های 1647 تا 1660 میلادی ساخته شده است. بنای اين مکان به جای كاروان‌سرای« ميرزائی» به منظور ايجاد مدرسه و مسجد جامع احداث شده استمدرسه مزبور را به خاطر اين كه با آب طلا تذهيب شده است، « طلاكاری» نام‌گذاری كرده‌اند. اين مدرسه در ضلع شمالي ميدان ريگستان قرار گرفته و دارای دو طبقه و هشت غرفه می باشد. در زلزله سال 1234م.، ايوان ورودی خراب شد كه مجدداٌ مرمت گرديد. اين بنا داراي یک گنبد بلند فيروزه‌ای است و در زير گنبد، كاشي‌كاری و گچ‌بری فراوانی به چشم مي‌خورد. اين مدرسه به عنوان مسجد جامع و محل برپايی نماز جمعه مورد استفاده واقع می‌شده است. منبر آن دارای دوازده پله می‌باشد که از سنگ تراشيده شده است. طی سال‌هاي 79- 1975 میلادی، اين بنا به شكل امروزی بازسازی شده، هر چند در سال 1961م.، روس‌ها طلاهای آن را به غارت برده و در زمان بازسازی، فقط 1300 گرم آن را برای استفاده در تزيينات بازپس آوردند.
 مجموعه شاه زنده
مجموعه « شاه زنده»، عبارت از مقبره‌ها و آرام‌گاه‌هایی است كه در گورستانی در منطقه جنوب تپه « افراسياب»‌ سمرقند قرار دارد. مقبره قثم‌بن‌عباس، از خاندان پیامبر(ص) از قديمي‌ترين مقبره‌های مجموعه مذكور مي‌باشد. وی در سال 676م. به همراه سپاه اعراب به سمرقند آمد تا دين اسلام را تبليغ كند ولي در اينجا شهيد و مدفون شد. مردم سمرقند كه به وی خيلي احترام و اعتقاد داشتند ایشان را زنده دانسته و بدین‌خاطر، ایشان را به نام « شاه زنده» مي‌خوانند.
همچنين بنا بر روايتي خیالی، لقب «شاه زنده» به اين دليل به ایشان داده شده است كه بر طبق قولي، قثم با سپاه به اين ديار آمده و در سال 56 هجری قمری در جنگ با كفار شهيد شد ولي زماني‌كه سر او را از بدن جدا كردند وی به ناگهان سر خود را در ميان دو دست گرفته و به درون چاهي فرو رفته است كه اين چاه، به باغی وصل شده و او اکنون زنده در آن باغ به سر برده و عاقبت روزيی بر خواهد گشت. آرام‌گاه «شاه زنده» به صورت يك بنای چهارگوش ساده مربوط به قرن هشتم بوده و سقف آن چهار طاق است. معمار آن استاد يوسف شيرازی بوده و در سر درب ورودی آن، چنین نوشته‌ای به چشم مي‌خورد: قثم‌بن‌عباس از سيرت و صورت
در ابتدای مجموعه مزبور، دو مسجد تابستاني و زمستاني قرار دارد و سپس مقبره‌ها قرار گرفته‌اند. در حاشيه سقف چوبي مسجد تابستانی، اين شعر فارسي به چشم همه می‌خورد:
گرچه ما بنده‌ايم شرمنده از گناهان كرده ليل و نهار
ليك اميدوار از كرمت لطف تو عام عفو تو بسيار
مجموعه « شاه زنده»، نمونه آثار معماری قرون چهاردهم و پانزدهم ميلادی است. بعد از مسجدها 39 پله قرار دارد و عوام بر این عقيده‌اند كه هر كسي اين پله‌ها را اشتباه بشمارد گناه‌كار است و اما اگر در رفت و برگشت هر دو بار به يك عدد برسد، آرزويش برآورده خواهد شد.
در بالای پله‌ها، قبوری كه به نوعي زيارت‌گاه هم هستند قرار دارند. تعدادي از فضلا و دانشمندان، از جمله الغ‌سلطان بيگم و قاضي‌زاده رومی و البته 13 نفر از اولاد امیرتيمور هم در اين مکان دفن شده‌اند. هم‌چنين قبور تعداد زيادی از زنان حرم‌سرای تيموری در قسمت اصلي مجموعه آرام‌گاه شاه زنده به چشم می‌خورد.
آرامگاه اميرتيمور گورکانی
آرامگاه تيمور، یک اثر معماری منحصر به فردی است كه در اواخر قرن چهاردهم و اوايل قرن پانزدهم ميلادی ساخته شده است. اين بنا را خود تيمور به منظور مكان دفن نواده‌اش، محمدسلطان كه سخت او را عزيز می داشت و در جريان جنگ با عثمانی ها كشته شده بود بنا كرد. بعدها تيمور نيز در همان‌جا دفن شد و ساختمان نهايی آن به وسيله ميرزا الغ‌بيگ، ديگر نواده او تكميل شد. تيمور وصيت كرده بود كه در شهر سبز دفن شود ولي پس از مرگش، بزرگان تصميم گرفتند وی را در پايتخت دفن كنند تا مردم از همه‌جا برای زيارتش بيايند. امروزه می توان گفت كه اين مكان، به عنوان آرامگاه خانوادگی امیرتيمور درآمده است.
آرامگاه چهار گوشه داشته و نمای خارجی آن هشت گوشه‌ای است. بالاي آرامگاه مشابه سليندر بوده و روی آن، گنبدی ساخته شده است. ديوارهای آرامگاه با كاشی های سبز رنگ، آبی رنگ و سفيد رنگ و با نقش و نگارهای هندسی تزئين شده‌اند. هر دو مناره آن ويران شده و مورد بازسازی قرار گرفته‌اند. گنبد آبيی رنگ و پايه‌دار آن با نوشته‌ای به خط كوفي منقوش شده است. در سال 1941م.، گروهی از دانشمندان روسی، محل گور تيمور را شكافتند و از روي جسد و جمجمه، شكل و شمايل او را مشخص ساختند. نكته جالب آن‌كه در این تحقیقات، از كوتاهی استخوان يكي از پاها نسبت به ديگری، موضوع لنگی پاي تيمور مسلم شد. در آن زمان مردم معتقد بودند كه اگر به اين گور اهانت شود حادثه‌ی تلخ در جهان رخ خواهد داد کما این‌که می‌گویند بعد از نبش قبر، بلافاصله جنگ جهانی دوم شروع شد. اين مقبره داراي گنبدی است كه بر روی آن، كار فراوان شده و از بيرون با كاشی آبي و از درون با دو و نیم كيلو طلا تزيين شده است. نام معمار بر سر درب ورودی چنين حك شده است: محمدبن محمود بنای اصفهانی.
در محوطه داخلی آرامگاه و در کنار قبر تیمور، قبر مير سيد بركت قرار دارد که در قسمت بالای سر امیر واقع شده است. قبر ميرزا الغ‌بيگ در پايين پا و قبر محمدسلطان در دست راست و قبر ميران‌شاه و شاهرخ در سمت چپ تيمور قرار گرفته‌اند. در قسمت چپ، قبر شيخ عمر (پیر و مراد تيمور) واقع است که بر فراز آن، يك تير چوبي قرار دارد که از آن یک دسته موی اسب آويزان شده که نشانه طریقه نقشبندیه است.
قابل توجه آنكه كليه قبور اصلی در محل سرداب آرامگاه در زيرزمين قرار گرفته‌اند. وقتي نادر شاه افشار، سمرقند را متصرف شد دستور داد تا سنگ قبر تيمور را به ايران ببرند اما در ايران بلافاصله آشوب برپا شد و نادر كه علت را، در آوردن سنگ قبر مزبور به ایران مي‌دانست مجدداٌ دستور داد تا سنگ را به سمرقند بازگردانده و در سر جای خود نصب نمايند تا آرامش دوباره برقرار شود اما قسمتي از سنگ در راه برگشت شكسته شد.
 روح آباد(بنای ساغرچی)
در سمت چپ محوطه بيرونی گور امیر تيمور، آرامگاه برهان‌الدين ساغرچی قرار دارد. وي از شيوخ سده هفتم و معاصر دوران سيف‌الدين باخرزی بوده و تيمور به وی ارادت زيادي داشته است. او در هند دار فانی را وداع گفته و پسرش بر طبق وصيت پدر، جسد وی را براي تدفين به سمرقند و در مجاورت قبر نورالدین بصير منتقل كرد. تيمور دستور داد تا بر فراز آن بنایی احداث کنند. بعدها پسران وی، ابوسعيد و شيخ‌حسام‌الدين نيز در همان‌جا دفن شدند. اين اعتقاد وجود دارد كه جعبه‌ای محتوی هفت تار موی حضرت محمد(ص) در گوشه‌ای از اين بنا مدفون است. اين مقبره در بالای تپه كوچكی قرار دارد و ساقه آن، منشوری هشت ضلعی و كوتاه است. هر ضلع آن يك طاق‌نما و چهار پنجره نورگير دارد. در آغاز قرن بيستم، يك مناره كوچك به اين مجموعه افزوده شده است.
مسجد بی بی خانم
بی بی خانم، سوگلي تيمور بود و امير به خاطر علاقه‌ای كه به وی داشت شخصاٌ بر ساخت این مسجد نظارت داشته است. به دستور وی، قسمت ورودی يك‌بار خراب و دوباره بازسازی شد. به هر حال عمر تيمور تا پايان بنا كفاف نداد و ساختمان آن در سال 807م. پس ازمرگ وی، به اتمام رسيد ولی بارها در طول تاريخ ويران شد. شايد عجله‌ای كه معماران در ساخت آن می كردند در اين ويرانی ها بی تاثير نبوده است. فقط ستون‌های آن در دوره‌های مختلف پا برجا باقی مانده‌اند. اين مسجد عظيم، دارای ديوارهای بلند و قطوری است كه در حقيقت، دو ديوار در كنار هم ساخته شده تا بتواند بنای با اين عظمت را نگه‌داری كند.
مسجد دارای چهار ايوان است كه مهم‌ترين آنها، ايوان قبله است که پايه‌های آن شش متر ضخامت دارند. هر يك از شبستان‌ها با گنبدهای فيروزه‌ای رنگ پوشيده شده است. در ميان مسجد، یک سكوی سنگی بزرگی با كنده‌كاری های ظريف و زیبا دیده مي‌شود كه قرآن بسيار بزرگی بر روی آن گذاشته می شده است. پايه و تخته سنگ حدود 80/1 در 80/1 مساحت دارد كه بر روی آن، دو سنگ هرمی شكل قرار گرفته و در مجموع به شكل يك رحل بزرگ است. نه پايه سنگی آن، هر يك هفتاد سانتیمتر ارتفاع دارند كه بين زنان نازا چنين مرسوم است كه براي باردار شدن، بايد از ميان اين پايه‌ها رد شوند. البته فضا تنگ و عبور، بسيار مشكل است. ديوارهای دور تا دور از كاشی های فيروزه‌ای پوشيده شده كه با نقش‌های هندسی و خط كوفی تزيين گردیده است. در قديم به اين مسجد، قصر آبی می گفتند كه ظاهراٌ به خاطر كاشی های آبی رنگش بوده است.
همچنين مدرسه‌ای بزرگ در روبروی مسجد قرار دارد كه در قرن هیجدهم میلادی ساخته شده است. بنای مدرسه يكبار به دستور امیرتيمور كاملاٌ بازسازی شد. چند مقبره هم در اين مدرسه وجود دارد كه متعلق به مادر بی بی خانم و دو زن ديگر از خاندان او می باشد .اين ساختمان بزرگ هشت وجهی با خطوط كوفی مزين شده است. سطوح داخلی با تزيينات سراميك و گل و گياه پوشيده شده است.
 عشرت‌خانه
عشرت‌خانه در شمال مزار عبد دروني قرار گرفته و بر فراز آرامگاه دختر ابوسعيد تيموری(خاوند سلطان بيگ) بنا شده است. قبر بیست و سه زن و بچه در كف آن وجود دارد و منظور از عشرت‌خانه، خانه‌ای ابدی برای زندگي ملكوتی و بهشتی است. اين بنا كه تاریخ ساخت آن به نيمه دوم قرن پانزدهم میلادی برمي‌گردد داراي يك سر درب بزرگ و يك سالن اصلی است.
گنبد فعلی آن در قرن بیستم میلادی بازسازي شده و محوطه اصلی و ساختمان‌های جانبی آن، دو طبقه و به شكل مستطيل می باشد. قبرها نیز در قسمت زير ساختمان اصلی واقع شده‌اند. طرح سر درب، از آجرهاي ظريف يك سانتی با كاشی های آبی رنگ مزین شده که نمای منحصر به فردی به آن داده است. ديوارهای داخلی دارای تاقچه‌هایی زیبایی است كه با تكنيك خاصي با رنگ طلایی و زمينه قرمز مزین شده است.
 مقبره‌های خاندان عبدی
در سمرقند دو مقبره مقدس مربوط به دو قاضی عصر خليفه عثمان وجود دارد که يكی عبد درون و ديگری عبد بيرون نام دارند كه اولی در داخل شهر و دومی در بيرون شهر واقع شده است. مقبره عبد بيرون در قرن هفدهم میلادی توسط وزير معروف نادر، ديوان‌بيگي در مزار خواجه‌عبدی كه از اولين مبلغان اسلام در اين خطه بوده بنا شده است. عبد درون از نوادگان عبدالمازالدين(قاضی بزرگ قرن نهم هجری قمری) می باشد كه در قرن دوازدهم میلادی می زيسته است. در قرن پانزدهم میلادی به ساختمان بنای اين مقبره، يك نمازخانه و يك منبع آب افزوده شده است.
مزار خواجه‌‌عبد درونی در جنوب عشرت‌خانه واقع شده است. اين درون و بيرون بر اساس موقعيت آرامگاه‌هايشان نسبت به قلعه قديمی بخارا نام‌گذاري شده است. اين آرامگاه، شبيه بنای شاه زنده است که دارای يك راهروی باريك طولانی و يك محوطه شامل حوضی مستطيل شکل با مجموعه‌ای از حجره‌ها و مقبره‌ها در اطراف و انواع درختان چنار و سپيدار می‌باشد. هم‌چنین يك مسجد با ايوانی كه بر فراز ستون‌های چوبی ساده بنا شده هم در اين محوطه قرار گرفته است. در نزديكي مسجد، مناره كوچك آجری ساخته شده است. در كل، اين بنا از معماری متفاوتی نسبت به ساير بناهای سمرقند برخوردار است.
 مقبره خواجه‌عبيدالله احرار ولی
شيخ خواجه‌ احرار (90-1404 میلادی)، رهبر اصلی صوفيان فرقه نقشبندیه آسيای ميانه در اواسط قرن پانزدهم میلادی بوده است كه با قدرت روحانی اش، نفوذ زيادی بر امیرتيمور داشت.
مقبره خواجه‌عبيدالله احرار ولی در مجاورت مدرسه نادر ديوان‌بيگی قرار داشته و داراي حياطی بزرگ و يك حوض هشت گوش در وسط آن است. هم‌چنین دو مسجد قديمی و جديد در آن دیده می‌شود. بر روی ديوار مسجد قديمی چنین شعری نوشته شده است:
آسمان سجده كند پيش زميني كه در او
يك دو كس، یك دو نفس بهر خدا بنشينند
يك مناره هم در حياط هست که قبر خواجه در آخر آن، بر روي سكویی به ارتفاع يك متر و نيم با ابعاد هشت در هشت متر قرار دارد و ده سنگ قبر ديگر هم در آن‌جا ديده می شود. بالاي قبر خواجه، يك سنگ قبر عمودی با نوشته‌هایی بر آن قرار دارد.
 حضرت خضر(ع)
حضرت خضر، بنایی است به يادبود حضرت خضر(ع) كه می‌گویند روزگاری بدین‌جا تشریف آورده‌اند. ابتدا در آن‌جا بت‌خانه‌ای قرار داشته كه با پيش‌روی سپاه اسلام، بت‌ها شكسته و مکان به مسجد تبديل شده است.اين اعتقاد وجود دارد كه خضر پيامبر(ع) به قثم‌بن‌عباس در امر پنهان شدن و جاودانگی‌اش كمك نموده است. این بنا در سال 1854م. مورد بازسازی واقع شده است.
  دخمه شيبانيان
دخمه شيبانيان تنها اثر به‌جا مانده از قرن شانزدهم ميلادی است كه در فاصله بين مدرسه‌های شيردار و طلاكاری واقع شده است. موسس سلسله شيبانيه، شيبان‌خان در اين مکان دفن شده است. بعدها افراد ديگری از اين سلسله هم در اين مکان به خاك سپرده شده‌اند. سكوی بزرگ مرمرین آن چندين بار جابه‌جا شده و سرانجام در قرن بيستم در اين محل قرار داده شده است. سنگ قبرهای خاكستری بر روی آن مربوط به سلاطين شيبانی از جمله محمود(متوفي1503م.)، مهديا و قمسا(متوفي 1511م.)، محمد(متوفی 1545م.) و عبدالخير(متوفی 1517م.) می باشد.
 مدرسه نادر ديوان‌بيگی
بنای اوليه این مدرسه توسط نادر ديوان‌بيگی در سال 1630م. و در مجاورت مزار خواجه‌ احرار ساخته شد. این مکان شامل يك مدرسه، دو مسجد تابستانی و زمستانی و نیز ايوان و مناره‌ای كوچك است كه در سال 1909م. بنا شده است. در سر درب ورودی این مکان مثل مدرسه شيردار، تصوير شير و آهو كاشي‌كاری شده است.
 مقبره خواجه دانيار
مقبره خواجه دانيار در شمالی ترين نقطه تپه افراسياب واقع شده است و بعضی معتقدند که او، از اولين افرادی بوده كه به قثم‌بن‌عباس پيوسته است.
  نمازگاه
نمازگاه در محل دروازه شمال‌غربی سمرقند در مکانی به نام شيخ‌زاده واقع شده است. این مکان در قرن یازدهم جهت برگزاری نمازهای پرجمعيت بنا شد ولی ساختمان آن تا قرن شانزدهم كاملاٌ ويران گردید. در سال 1630م.، با دستور نادر ديوان‌بيگی، مسجد ديگری در اين مكان بنا شد كه تا امروز پا بر جای باقی مانده است.
 مجموعه امام بخاری
مجموعه امام بخاری در نزديكی شهر سمرقند واقع شده است که شامل آرامگاه امام محمود بخاری و چند مسجد و درس‌خانه است. امام بخاری (متوفي 870م.) از علمای بزرگ اهل تسنن بوده که در علم حديث، استاد زمانه خود به شمار می‌رفته است. از او كتابي با همين موضوع به نام جامع‌الصحيح بر جای مانده است که جزو شش کتاب معتبر اهل سنت و شاید مهم‌ترین آنها به شمار می‌رود.
اين مجموعه در قرن شانزدهم بنا شد و در سال 1988م. بازسازی كلی گردید. مقبره امام بخاری در زيرزمين واقع شده و امروزه به شكل زيارت‌گاهی برای مردم اهل سنت درآمده است.
 يادواره مهدوم عظام(فرمانرواي دنيا)
یادواره احمد خواجه‌حسني(مشهور به مهدوم‌العظام) در روستای داغ‌بيت در نزديكی سمرقند واقع شده است. وي از سال 1515م. تا پايان عمر، رهبر فرقه نقش‌بنديه بوده و از این نظر، نفوذ معنوی فراوانی بر خاندان شيبانيان داشت. ساختمان اين بنا در قرن هفدهم به دستور يلنگتوش‌‌خان ایجاد شد. یلنگتوش‌خان نیز بعدها پس از مرگ در همان‌جا مدفون گردید.
 آق‌سرای تيمور
آق‌سرای تيمور در سال 1470م. در سمت جنوب‌شرقی گور امير بنا شده و احتمالاٌ، ابتدا استراحت‌گاهی بوده كه بعداٌ به مدفن تعدادی از سلاطين اواخر دوره تيموريان تبديل شده است. اين بنا دارای یک سرداب شش وجهی در زيرزمين است. گور پسر الغ‌بيگ، عبدالطيف که به دليل كشتن پدرش اعدام شد در همین مكان واقع گردیده است. امروزه اين بنا به شكل نيمه‌ويران درآمده است.
 رصدخانه الغ‌بيك
رصدخانه الغ‌بيگ در شمال شهر تاریخی سمرقند و بر فراز تپه نه چندان مرتفع چوپان‌آتا قرار گرفته است. این بنا در سال 1420م. با دستور مستقیم الغ‌بيگ برای انجام امور نجوم ایجاد شددر اين مكان منجمين بزرگی چون قاضی زاده رومی، جمشيد غیاث‌‌الدين كاشانی و علی قوشچی به رصد اجرام آسمانی پرداخته‌اند. این رصدخانه که با ثبت 1018 ستاره در دنیا معروف شده است توسط ویاتکین در آغاز قرن بیستم کشف شد. او طی حفاری‌هایش به ربع دایره بزرگی با شعاع 40 متر رسید که امتداد آن دارای ارتفاع 33 متری بود که از طريق آن، خورشيد، ماه و ساير اجرام آسمانی دیگر رصد می شده است.
اين دالان با شيب تندي به پايين می رود و تا عمق 10 متر می رسد. يك جفت ريل سنگی در طول اين دالان منحني شكل قرار گرفته كه محل حركت ابزار و آلات رصد بوده است. جای چفت و بست بر روی سنگ‌ها به خوبی ديده مي‌شود و بر روی ريل‌ها به فاصله 80 سانتیمتر از هم، حروفی مانند بط، نط حک شده است.
ادامه فعالیت‌های اكتشافی وياتكين را، ششكين روسی بر عهده گرفت و در سال 1948م.، او بود که به نتايج نهايی رسيد. وياتكين طبق وصيتش در آستانه درب ورودي رصدخانه دفن شده است.
 مقبره الماتريدی
مقبره الماتريدی، آرامگاه امام ابومنصور الماتريدی(متوفي 944ه. ق.) است كه از علمای برجسته اسلامی در قرون وسطی به شمار می‌رود. قبر وی در کنار قبرستان شكرديزا كه به قولی شبيه قبرستان بقيع در مدينه است قرار دارد. نوشته‌های روي سنگ قبرها مربوط به مشاهير قرن نهم تا دوازدهم هجری قمری است. هم‌چنین گفته می‌شود زمانی که سپاه سلطان سنجر در سال 1141م. به دست ارتش قارا قيطای، تار و مار شد، در خلال این رویداد، ده هزار سرباز نیز کشته شدند که بدن آن‌ها، در اين گورستان به خاك سپرده شده‌ است.