دیدنی های شهرستان دامغان در استان سمنان

دامغان یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران است و از قدیم تا حال دارای اهمیت خاصی می باشد. نام این شهر از مغان یعنی آتش پرستان گرفته شده و به ده مغان معروف بوده و گفته‌اند که مغان باعث آبادی آن شده‌اند. بعدها در اثر گذشت زمان حرف ه  از میان رفته و الف جای آن قرار گرفته است. بنای شهر دامغان را به هوشنگ نبیره کیومرث که از پادشاهان پیشدادی بوده نسبت می دهند و  روزگاری نیز پایتخت اشکانیان بوده و همینطور دامغان را جزء اقلیم چهارم می دانسته اند .در بیشتر کتب جغرافیا و تاریخ نام دامغان برده شده که تمامی نوشته های آنها اشاره بر اهمیت و اعتبار شهر قدیمی دامغان دارد چرا که دامغان در سر راه جاده ابریشم و مسیر گذر از غرب به شرق از گذشته های دور تا به امروز بوده و صحت و دلیل این ادعا این است: زمانی که یونانیها به شهر تاریخی دامغان میرسند آن را آباد می بینند و بخاطر بزرگی و وجود آذوقه و علوفه فراوان آن را "هکاتم پلیس" می نامند که هنوز هم به نامهای هکاتم پلیس و صد دروازه معروف و مشهور است. دلیل دیگر این ادعا وجود کاروانسراها ، قلعه ها و تپه های قدیمی و برج و بار و حصار عظیم داخل و خارج شهر دامغان است.

   اماكن تاريخي و جاذبه هاي ديدني

 آبشار نسروا

آبشارهای زیبای نسروا که بخشی از هدایای الهی به طبیعت و سرزمین کهن دامغان است در 20 کیلومتری شمال شرقی شهر دیباج واقع شده اند . مسیر مناسب برای دستیابی به آبشارها بدین گونه است که پس از طی 9 کیلومتر از جاده اصلی دیباج به گلوگاه اولین جاده خاکی سمت راست خود را 12 کیلومتر طی می نمایيد تا به رودخانه و مزرعه سرسبزی می رسید.سپس جاده کناره رودخانه را به سمت شرق 4 کیلومتر ادامه داده تا به انتهای جاده و به ابتدای ورودی تنگه و دره نسروا با درختان ارس و جریان زلال آب برسید، سپس مسیر روح پرور تنگه و رودخانه را 45 دقیقه پیاده طی می نمائید.

تنگه زندان

تنگه زندان از جمله جاذبه هاي نمونه كوهستاني شهرستان دامغان است كه در طي سال گردشگران و طبيعت‌دوستان فراواني را به سوي ديدني‌هاي بي شمار خود جذب مي كند. اين تنگه در 17 كيلومتري شرق شهر ديباج واقع شده است و دسترسي به آن آسان است.قبل آنکه به تنگه برسید در مسیر دشت گلهای شقایق وجود دارد و جهت اصلي اين تنگه رويايي و خيال انگيز جنوبي و شمالي مي باشد و در دامنه‌هاي جنوبي كوه سترگ كهكشان واقع شده است. تنگه داراي ديوارهاي صخره اي و سنگي مرتفعي است كه بسيار جذاب و سحر انگيز است.

آب بسيار خنك و گوارائي در مسير تنگه جريان دارد، وجود اين آب و فراز و نشيب تنگه، زمينه ايجاد آبشاركها و آبشار زيبايي را فراهم آورده است كه بر جذابيت هاي بي شمار تنگه افزوده است. در بهار و تابستان مسير تنگه و بيرون آن همه جا مملو از علفزارهاي سرسبز و گياهان دارويی معطر از جمله آویشن، سریشو، اشتلغاز، زرشک کوهي، زیره و رنگارنگ كوهستاني است كه بي ترديد از ديدن آن همه تنوع و بوهاي شامه نواز خيره و مسحور مي شويد.

منطقه انگورستاني

 منطقه چشمه انگورستانی دهکده دهخدا شهرستان دامغان در شمالي‌ترين قسمت دره سرسبز تويه دروار قرار گرفته و آب آن به مصرف آبياري و شرب مي رسد. آب زلال چشمه، شرايط اقليمي توام با آسايش آن در دوره هاي گرم سال و چشم انداز دره اي که چشمه مشرف بر آن است، در کنار زيبايي هاي طبيعي فراوان ديگر، از جمله آبشارها و آبشارک‌هاي فوق العاده زيبا، باغ هاي ميوه و مردمان خونگرم و مهربان  و .... از جمله قابليت هاي اين منطقه است.

بازار دامغان

از لحاظ موقعیت مکانی، در راسته خیابان امام واقع و از غرب به شرق امتداد دارد.این بازار دارای سه دهنه ورودی از خیابان امام است و یک دهنه ورودی از طرف بلوار جنوبی و دهنه ورودی دیگر از سمت میدان امام می باشد. علاوه بر این ورودیها، دارای یک ورودی به صورت مستقیم از طرف باغ جنت و یک ورودی فرعی از تکیه در قلعه می باشد. سقف دالانی بازار به صورت گنبدی است که این گنبدها یک در میان دارای نور گیر می باشد. اکثر مغازه ها نیز دارای سقف گنبدی می باشند، ولی بعضی از مغازه ها به خاطر تعمیرات دارای سقف مسطح هستند. مغازه های جنب خیابان امام دارای دو در ورودی ، یکی از داخل بازار و یکی از خیابان امام می باشد . بازار دارای تویزه های جناغی است که بر روی نیم ستونهای دیوار بازار زده شده است. تقریبا" در وسط بازار به علت شیب و گودی در دو دهنه برای ورود از خیابان امام بوسیله پله به بازار راه می یابد ولی از وردیهای دیگر مستقیما" وارد بازار می شود. تقریبا" در وسط بازار در چوبی بزرگی است که به کاروانسرا راه داشته که اکنون فقط همین در باقی است. 

گنبد چهل دختردامغان

 این برج از ابنیه دوره سلجوقی است. بنای مذکور در سال 446 هجری به دستور ابوشجاع موسوم به اسفاربکی بن اصفهانی از آجر ساخته شده است.محیط خارجی این برج 23 متر و قطر داخلی آن 5/5 متر و حدود 15 متر ارتفاع دارد و در بالای آن نزدیک به گنبد، کتیبه ای به خط کوفی با تزئینات زیبایی آجر و قطار بندیهای جالب مشاهده می شود .  کتیبه دیگری به خط کوفی وجود دارد. دکتر ج . کریستی ویلسون در (( تاریخ صنایع ایران)) می نویسد: (( علاوه بر برج مقبره ای که در دامغان به پیر علمدار معروف است و در فصل گذشته مسطور گردیده، مقبره شبیه آن در همان شهر موجود است که چهل دختران نامیده می شود و تاریخ 446 هجری ( 1053 میلادی) است. اگر چه این دو برج از حیث شکل شبیه هم هستند و هر دو سقف مخروطی پیازی شکل دارند ولی آجرهای چهل دختران بهتر و قشنگتر از آجرهای پیر علمدار است نکته قابل توجه در تزئین برج چهل دختران وجود یک سلسله سواستیکا است . برج مقبره ای چنان گرد و مخروطی بالا رفته است که گویی قالب ریخته اند. در داخل گنبد قبری ساده و گچی به ابعاد 74×216 و ارتفاع 30 سانتی متر بدون هیچگونه تزئین و سنگ نبشته ای وجود دارد که بین این قبر ساده با گنبد عالی آن هیچ تناسبی وجود ندارد داخل برج نیز با گچ سفید شده است.

کف مقبره حدود 75 سانتی متر از صحن مجاور بلندتر است و با یک پله که در مدخل آن قرار دارد با محوطه اطراف امامزاده ارتباط پیدا می کند فاصله برج تا بقعه 275 سانتی متر است.

برج طغرل 

 بنای برج طغرل يا مهماندوست بر روی پایه ای دایره ای شکل قرار گرفته است که دارای12 ترک طاقنمایی می باشد. در بالای برج سه ردیف مقرنس کاری بسیار زیبا و استادانه دیده می شود که این مقرنس ها بر زمینه استوانه ای قرار گرفته است. تبدیل معماری 12 ضلعی به استوانه شیوه کار معماری برج مهماندوست را جزء نمونه های استثنایی برج های آرامگاهی قرار داده است. کتیبه ای به خط کوفی بر گرداگرد این قسمت استوانه ای وجود دارد که تاریخ بنای آنرا سال 490 ه . ق بیان می دارد. این کتیبه از نظر اجزا و شیوه نگارشی بر کشیدگی هرچه بیشتر ساقه ها تکیه دارد. به طور عمده در دو سوی انتهایی ساقه ها ، شاهد دو پیچکی هستیم که بر روی هم قرار گرفته اند . شروع حروف در پائین با برشهای خاص از شکل هندسی خارج گردیده که به آنها جنبه تزئینی بخشیده است. اهالی روستاهای مجاور این بنا را بقعه امامزاده قاسم از اولاد موسی بن جعفر (ع) می دانند.  برج مهماندوست دامغان دارای گنبدی بوده است که فرو ریخته و ارتفاع آن بدون گنبد 5/14 متر می باشد این برج در 18 کیلومتری شرق دامغان و در نزدیکی جنوب روستای مهماندوست و در بین راه دامغان شاهرود واقع است.

پیر علمدار 

برج پیر علمدار، یکی از نمونه های بسیار ارزشمند معماری قرن پنجم ایران است. برج به صورت مخروطی پیازی شکل ساخته شده است. ارتفاع این بنا 13 متر و قطر داخلی آن 5/4 متر است .در قسمت زیر گنبد انتهای بدنه برج دارای تزئینات آجری و گچی زیبایی است که در وسط تزئینات، کتیبه ای به خط کوفی نوشته شده است. کشیدگی حروف نسبت به دیگر کتیبه های روی برج های آرامگاهی که بیشتر ساخته شده، بیشتر می باشد. در طول ساقه حرفهای کشیده ای چون الف و لام و گره های تزئینی به گونه های مختلف اجرا شده و نگاره هایی به شکل گلابی به زیبایی هر چه تمام‌تر در کنار هم به کار رفته است. بر اساس کتیبه خط کوفی پیرامون برج ، این برج در بین سالهای 417 تا 420 هجری قمری به دستور ابوحرب بختیاربن محمد فرزند محمدابن ابراهیم ، برای پدرش ساخته شده است . ابوحرب با توجه به سروده منوچهری دامغانی حاجب دربار قابوس ابن وشمگیر(( فلک المعالی))پادشاه زیاری است که از جانب این پادشاه به حکومت دامغان رسید. در داخل برج و بر روی گچ کتیبه ای به رنگ سرمه ای شنگرف و به خط کوفی نوشته شده است که یکی از آیه های سوره زمر می باشد که در دوره های بعدی به بنا افزوده شده است. با توجه به اینکه در کنار برج در گذشته مسجدی از دوران ایلخانی وجود داشته که تنها قسمتی از یک کتیبه آن باقی مانده است. احتمالا" کتیبه داخل برج نیز در دوران ایلخانیان بر روی دیوار داخلی برج نوشته شده است این برج در محله خوریا نزدیک مسجد جامع دامغان و در خیابان شهید مطهری ( ایستگاه)  واقع شده است.                                                                                             

مسجد تاریخانه 

 

 مسجد تاریخانه یکی از مهمترین بناهای بازمانده از قرون اولیه اسلامی در این کشور می باشد و بنا به نوشته بعضی از کتب در زمان جلوس اولین خلیفه عباسی(سفاح) درسال 132 هجری قمری و سلطنت هارون الرشید 170 هجری قمری ساخته شده است.

نام مسجد از دو واژه تاری و خانه تشکیل شده است که تاری لفظ ترکی و به معنای خدا می باشد. خدای خانه از اولین نمونه های مساجدی است که در آن مناره نیز یکی از عناصر تشکیل دهنده می باشد. پلان این مسجد عبارتست از یک حیاط مربع شکل در سمت قبله یک تالار ستون دار و در سه سمت دیگر یک ردیف رواق ساخته شده است. تالار ستون دار آن در حال حاضر دارای هفت ناو طولی و سه ناو عرضی است و ناو وسطی آن عریض تر و رفیع تر از ناوهای طرفین است و شامل محراب می باشد . عده ای سبک معماری مسجد را عربی می دانند و ساخت آن را مشابه مسجد مدینه عنوان نموده اند اما آثار به جای مانده از ستون های یک کاخ ساسانی در نزدیکی دامغان شباهت بسیار زیادی با ستونهای مسجد تاریخانه دارد. آقای آندره گدار باستان شناس فرانسوی ضمن ارائه رساله ای مفصل سبک معماری مسجد تاریخانه را صد درصد ساسانی می داند و متذکر می شود که در ساخت مسجد تاریخانه تمام اشکال معماری ایرانی خالص است و حتی در بکار بردن مصالح ، همان مصالح بکار رفته در معماری ساسانی یعنی آجر و خشت و گچ و چوب استفاده شده است. بدین ترتیب که از آجر برای ساخت قوس ها و ستونها و از خشت برای ساخت دیگر قسمت های مسجد استفاده گردیده همچنین برای ساخت قوس های بی نظیر طاق ها ، چوب برای استحکام و گچ برای اندود سطوح مختلف بکار رفته است . قوس های بکار رفته در تاریخانه گهواره ای یا آهنگ بوده که این کار در ایران تازگی نداشته و در هفت تپه شوش نیز دیده شده است. استفاده از قوس های جناغی در سمت رو به حیاط ، همچنین گنبدهایی که بر روی ستون ها زده شده هیچ تناسبی با اصل بنای مسجد نداشته و مربوط به دوران بعد می باشد. این مسجد در گذشته دارای الحاقاتی بوده که اکنون از بین رفته است. صحن مرکزی تنها با ماده ای آهکی یا گچی پوشیده شده است.

مناره مسجد تاریخانه دامغان

مناره اولیه مسجد تاریخانه در داخل مسجد بوده که تخریب گردیده و در ساخت آن از خشت استفاده شده بود و پلان آن با توجه به نقشه آندره گدار، مربع شکل بوده است. مناره کنونی مسجد تاریخانه در جنب مسجد بنا شده و مانند برخی دیگر از ابنیه استان سمنان به دستور ابو حرب بختیاربن محمد حاکم ایالت قومس در دوران غزنویان ساخته شده است. این مناره سکو ندارد و مستقیما" از روی زمین و با محیط دایره ایجاد شده و هر چه به ارتفاع مناره اضافه می گردد از قطر آن کاسته می شود. مناره دارای 26 متر ارتفاع و 86 پله است.

تپه حصاردامغان

 

 تپه حصار واقع در حاشیه جنوبی شهر دامغان برای نخستین بار توسط اریخ اشمیت از دانشگاه پنسیلوانیا در سال 1312 مورد کاوش قرار گرفت.بر اثر این کاوش ها روشن شد که این محوطه باستانی دارای سه دوره اصلی فرهنگی از اواخر نوسنگی تا پایان عصر مفرغ است . ازمان کاوش های اشمیت در تپه حصار این محوطه به عنوان یکی از محوطه های مبنا برای شناسایی فرهنگ های همزمان در فلات مرکزی ایران مورد استناد باستان شناسان است.

در سال 1355 هیاتی از باستان شناسان دانشگاه پنسیلوانیا، تورین ایتالیا و مرکز باستان شناسی ایران به سرپرستی رابرت دایسون و موریتزیو توزی کاوش هایی در تپه حصار انجام دادند. هدف از این کاوش ها بازنگری مواد به دست آمده و دوره بندی فرهنگی توسط اشمیت بود. بر اثر این کاوشها روشن شد که تپه حصار در هزاره های چهارم و سوم قبل از میلاد یکی از مراکز مهم تولیدی برای ساخت انواع اقلام صادراتی نظیر اشیای سنگی و فلزی در فلات ایران بوده است.

درسال 1373 تپه حصار برای سومین بار مورد کاوش قرار گرفت . در آن سال قرار بود خط دوم راه آهن تهران- مشهد که در زمان پهلوی اول در دل تپه حصار ایجاد شده بود ساخته شود این کاوش ها به سرپرستی احسان یغمایی ، نتایجی قابل توجه در برداشت از جمله کشف شماری گل نبشته به خط میخی بابلی قدیم که هنوز خوانده نشده است . این گل نبشته ها که قدمت آنها به حدود 2200- 2000 ق م بر می گردد، شاهد بسیار خوبی بر وجود مبادلات فرهنگی بین تمدن های بین النهرین و فلات ایران است که جزئیات آن هنوز بر ما روشن نیست.

 بر اساس یافته های به دست آمده و سن سنجی های مطلق به روش کربن 14 تاریخ قدیمی ترین لایه های تپه حصار به اواسط هزاره پنجم قبل از میلاد باز می گردد.استقرار در تپه حصار ظاهرا" تا حدود1700 قبل از میلاد به طور پیوسته ادامه داشته است و پس از آن هیچگاه مورد سکونت قرار نگرفت. با وجود این در دوره ساسانی ساختمانی بزرگ دارای گچبری های زیبا در فاصله یحدود 200 متری تپه حصار ساخته شد. در گمانه­زنی­های سال 1385، به­منظور تعیین محدوده­ واقعی این محوطه، با کشف گورستانی از عصر آهن (1500 تا 550 پیش ­از میلاد) در غرب تپه حصار مشخص شد که این محوطه، بر خلاف آنچه تصور می­شد، پس از عصر مفرغ نیز مورد سکونتِ اقوامی بوده است.

عمارت چشمه علی

 

 رودخانه چشمه علی، تنها رودخانه دائمی دامغان است. آب این چشمه از کوههای شمالی سرچشمه می گیرد. این منطقه به خاطر سرسبزی و خوش آب وهوا بودنش، از زمانهای بسیاردور مورد توجه مسافرین بخصوص سلاطین قاجار بوده است.هم اکنون دو ساختمان از ساختمانهای بسیاری که در دوره قاجار در این محل ساخته شده بود باقی مانده است.1-ساختمان آغا محمد خانی که در دوره حکومت آغا محمد خان قاجار ساخته شده است. 2- ساختمان فتحعلی شاهی که در دوره حکومت فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است.

خانه لطفی

 

 خانه لطفی از بناهای دوره قاجاریه می‌باشد که شامل قسمتهای مختلفی است که عبارتند از: حیاط بیرونی – اندرونی – حیاط پشت حیاط اندرونی – خانه مستخدمین و اصطبل که هرکدام شامل بخشهایی میباشد. ورودی اصلی بنا از طرف بالا محله است که دارای تزئینات آجری بوده و در طرفین آن طاقنماهایی ایجاد شده است.در دو طرف درب ورودی دو طاقنما که بالای آنها دو طاقچه مربع شکل است، ایجاد شده و در طاقنمای وسطی که عریض‌تر است در ورودی قرار گرفته است. در پشت در ورودی، هشتی واقع شده که دارای طاقنماهایی با طاق گهواره ای است که در یکی از این طاقنماها راهرویی به طرف حیاط وجود دارد و به وسیله دو پله وارد حیاط می شود. در سمت چپ راهروی ورودی اطاقی قرار دارد که دارای پنجره ای رو به حیاط است. در قسمت ورودی راهرو از سمت حیاط در جنب آن طاقنمائی قرار دارد و بعد از آن اطاق دیگری ایجاد شده است. از همان اطاق که در قسمت راهرو است دری به خانه صدیق باز می شده که فعلا" مسدود است. در سمت روبروی ورودی، ساختمان دو طبقه ای ساخته شده که طبقه اول آن زیرزمین و طبقه دوم آن که توسط 5 پله به آن راه می یابد، شامل ایوان با چهار ستون گچی و سرستونهای گچبری شده زیبایی است. در انتهای ایوان سه اطاق قرار دارد که اطاق وسطی وسیعتر و به نام پنج دری خوانده می شود. از طریق زیرزمین حیاط اندرونی به حیاطهای دیگر راه پیدا می کند به این صورت که ابتدا به محل مستخدمین سپس از طریق هشتی بخش اندرونی به حیاط اندرونی راه می یابد. حیاط اندرونی که خود شامل در ورودی جداگانه ، هشتی و راهروی ورودی که به وسیله دو پله به حیاط راه می یابد، می باشد. این بخش نیز در قسمت اصلی که به وسیله سه پله به آن راه پیدا می کند شامل ایوان با دو ستون گچی و سرستونهای گچبری شده است. در قسمت شمالی ایوان، سه اطاق قرار دارد که یکی از اطاقها به صورت آشپزخانه استفاده می شود.خانه های حیاط اندرونی نیز به صورت دو طبقه ساخته شده است.در ضلع غربی ایوان نیز اطاقهائی قرار دارد که به وسیله سه پله از حیاط به این اطاقها راه پیدا می کند.در پشت دیوار قسمت ورودی، حیاط اندرونی دیگری قرار دارد که شامل حیاط ،آب انبار و یک اطاق است که به وسیله سه پله از حیاط به آن راه پیدا می کند. در کنار این حیاط اندرونی محلی جهت اسکان مستخدمین وجود دارد که خود شامل اطاق و حیاط است و همانطور که قبلا" گفته شد از محل مستخدمین به حیاط بیرونی به وسیله راهروی زیرزمینی راه پیدا می کند و برای ارتباط با حیاط اندرونی و حیاط اندرونی دیگر به وسیله دربی که در هشتی حیاط اندرونی قرار دارد انجام می گیرد.در کنار حیاط اندرونی اصلی اصطبلی قرار دارد که دارای سقفهای گنبدی به صورت 6 گنبد کوچک است.

 دیوار بارو

 

 از آنجایی که دامغان شهریست بسیارقدیمی ودر مسیر جاده ابریشم قرار داشته وچون از لحاظ سوق الجیشی بسیار مهم بوده و همیشه مورد تهاجم بیگانگان در زمانهای مختلف بوده ،حصاری به دور این شهر کشیده اند. این حصار که آثارش در اطراف شهر باقیست در قسمت جنوب حدود 1610 متر و در شرق حدود 1620 مترو در شمال حدود 150 متر از آن باقی مانده است و در قسمت شمالی براثر ساخت و ساز از بین رفته در قسمت غرب نیز هیچ آثاری از این حصار باقی نمانده است . حال با توجه به اینکه تپه حصار یکی از تپه های پیش از تاریخ است و در نزدیکی آن دو قلعه مربوط به دوران ساسانی وجود دارد می توان چنین استنباط نمودکه احتمالا"  باره اصلی شهر به دور این محو طه کشیده شده بوده است و بر اثر مرور زمان و همینطور کشت و ذرع از بین رفته است( که این موضوع احتیاج به بررسی و کارهای عملی می باشد).

اما باروی کنونی شهر با توجه به مطالب کتب تاریخی احتمال داده می شود که در دوره نادری ایجاد شده باشد و به باره نادری نیز معروف است. در این بارو در فواصل مختلف می توان برجها رامشاهده نموده و به وسیله 5 دروازه به داخل باره راه پیدا می کرده است. پس می توان چنین اظهار نظر نمود که دامغان تقریبا" شا هراه اصلی ارتباط شرق و غرب بوده و از زمانهای بسار کهن از این شهر عبور و مرور صورت می گرفته حال چه به خاطر سیر و سیاحت و چه از لحاظ لشکر کشی های نظامی و چه از لحاظ اقتصادی که همان عبور جاده ابریشم است دامغان یک راه ارتباطی محسوب می شده بر همین اساس باروبه دور آن کشیده شده است. و آنچه اشمیت به عنوان کهن دژ نام می برد احتمالا" همان ارگ است که به مولود خانه موصوف است که در داخل باره شهر قرار داشته است .                                                                                    

غار شیر بند:

 

غار شیر بند یکی از زیباترین نمونه های غارهای ایران است که در 12 کیلومتری شمال شرقی شهرستان دامغان واقع شده است. برای دسترسی مناسب به این غار 10 کیلومتر جاده قدیم آب بخشان به گردنه بشم را طی نموده تا به مزرعه خوش آب و هوای شیر بند برسید سپس 5/1 کیلومتر جاده ای که در قسمت شرقی مزرعه است به طرف روستای جزن ادامه داده در ادامه جاده فرعی جدید الاحداث سمت چپ خود را 500 متر به طرف شمال می پیماید. دهانه غار در کمرکش کوهی صخره ای که از بستر رودخانه 50 متر ارتفاع دارد واقع گردیده است. ساختمان این غار چون در یک رشته فلات آهکی  قرار گرفته است دارای سازندگیهای فوق العاده شدید می باشد. مسیر اصلی غار به سوی شمال 350 متر امتداد دارد اما شعبه های فرعی متعددی به صورت تنگه های کوچک و مسدود و غیر مسدود از جناح های چپ و راست قرار دارند.

در این غار قندیل و ستون های زیبای آهکی به رنگ و اندازه های مختلف از سقف غار آویزان است زمین شناسان قدمت سنگه و ستونها ی این کوه و غار را به 136 تا 190 میلیون سال قبل نسبت می دهند. در دیواره های غار در اثر رسوب کربنات کلسیم محلول در آب اشکال بسیار سپید و زیبایی همانند گچ بری های کاخ ها و منازل بصورت گل کلمی و اجتماع بلورهای سوزنی شکل مناظر جالب توجه و زیبایی را بوجود آورده است که از شاهکارهای آفرینش است.

   كوير رملي (شن هاي روان)

اين منطقه كويري از حاشيه هاي جنوبي شهرستان دامغان شروع مي شود و تا روستاي يزدان آباد در 75 كيلومتري شهر دامغان ادامه مي يابد.منطقه مذكور با پوشش گياهي تنك غالبا" در محاصره شن هاي روان است و هر چه جلوتر برويد بويژه از روستا هاي حسن آباد، امروان و خورزان به بعد شن هاي روان شدت مي يابند و كوير رملي صورت خود را نمايان تر مي سازد. مقدار گياهان به شدت كاهش مي يابند و خاك زمين بيشتر نرم تر، خشك تر و بي برتر مي شود . در كوير رملي دامغان انبوه شن بيشتر از هر چيز ديگر به چشم مي خورد خاكي زرد رنگ و متمايل به خاكستري و هر از گاهي چند بوته نازك كوچك و درختچه طاق و گز كه در مبارزه هستي مشاهده مي شود بادهاي اين شنهاي آجري رنگ و زرد تيره را بصورت تپه در مي آورد و اين تپه ها با هر طوفاني جاي خود را تغيير مي دهند. تپه هاي شني در نور صبحگاهي و غروب با بر آمدگي هاي متناسب شبيهاي خود حالتي زيبا ومسحور كننده به چشم گردشگر مي آيند در واقع كوير رملي دريايي انباشته از شن هاي نرم زرد و نارنجي رنگ است كه موقع طوفان اين درياي شن به حركت در مي ايد و مثل دريا موج مي زند و با موج هاي عميق خود همه جا را مي پوشاند.

گرد کوه

 

 نمای خارجی دژ گردکوه در اطراف پایه کوهی که دژ بر آن بنا شده مسکون بوده است و شاید بعضی از ارباب و حرف دژنشینان در این قسمت زندگی می کردند و این محوطه دارای حصاری بوده به طول یک فرسخ که هنوز هم آثار آن بر جاست بنای داخلی این دژ کوهستانی دارای اطاقهای متعدد و انبارهای برای ذخیره خوارو بار و اسلحه بنا شده است . از لحاظ آب رسانی به قلعه یا همان دژ گردکوه توسط جوی بوده که از چشمه فیخار با ظرافت خاصی به بالای کوه هدایت می کردند. یکی از راههای زود تسلیم شدن در برابر دشمن بستن همین آب یا نرسیدن مواد غذایی به دژ نشینان در هنگام جنگ بوده است.به همین خاطر در گردکوه آب انباری حفر کردند که عظیم ترین آب انبارهایی است که در دژهای کوهستانی ساخته شده است.

سلاحهای دژنشینان تیرو کمان و انواع آنها منجنیق و عراده بوده است. چاه هايی حفر می کردند بیشتر جهت انبار و مرکز ذخیره غلات بوده و بعضی از مواقع به عنوان چاه آب از آن استفاده می کردند.  در گردکوه در دل سنگ آخورهایی درست کرده بودند جهت غذا و آب دادن به چارپایان می باشد. تاریخچه گردکوه همین بس که در شاهنامه از آن ذکر شده است که نوشتند اسفندیار پسرش را بر سر حکومت در گرد کوه زندانی می کند در گرد کوه فرقه از حسن صباح . فرقه اسماعیلیه و باطنیون حکومت می کرد.

مسجد جامع 

 

 این مسجد تقریبا" در مرکز شهرواقع شده است و دارای دو در ورودی می باشد. یکی در شمال شرقی به زیر گنبد قیصریه و دیگری در جنوب شرقی به محله خوریا راه می یابد. در صحن حیاط مسجد چهار شبستان قرار دارد. در سمت غرب شبستانی به صورت سه ایوانی واقع شده که ایوان وسطی عریض تر و رفیع تر از ایوانهای طرفین است. در گوشه جنوب غربی ایوان وسطی محراب قرار دارد که دارای تزئینات ساده هندسی با گچ است. در سمت شرق شبستان دیگری واقع شده که به مسجد زیر زمینی معروف است . این شبستان دارای 10 ستون مربع شکل و سقف آن به صورت گنبدهای کوچک بنا شده و گنبدها یک در میان وسط آن باز است . در اطراف 18 عدد طاقچه ساخته شده که در طاقچه های سمت راست ورودی شبستان 5 جای بخاری تعبیه شده است . در گوشه جنوب غربی شبستان محراب قرار دارد. گنبد بالای سر محراب دارای گچبریهای زیبایی با نقوش گل و گیاه می باشد. این شبستان یا مسجد زیر زمینی به دستور میرزامحمد خان سپهسالار حاکم دامغان در زمان قاجار ساخته شده است. شبستان شمالی  مسجد جامع مربوط به عصر حاضر که در سالهای 1383 و 84 ه.ق ساخته شده است. شبستان جنوبی که به شبستان سرهنگ مشهور است حدودا" 80 تا 90 سال عمر دارد و دارای تویزه های هلالی می باشد.