دیدنی های شهر قم در استان قم

مورّخان سابقة شهر قم را به پيش از اسلام مربوط مي دونند اما شهرت آن بيشتر به دورة بعد از اسلامِ. در روايات افسانه اي بناي آن را به تهمورث نسبت داده ند. در سال 23 هجري قمري ابو موسي عبد ا... ابن قيس اشعري شهر را فتح کرد. در زمان خلافت مأمون مردم به سر کردگي يحيي ابن عمران از دادن خراج امتناع کردند. سپس خليفه، حاکم باروي شهر را ويران کرد و اموال بسياري را از مردم گرفت. بار ديگر در زمان معتز مردم سر به شورش برداشتند و خليفه وقت حاکم عراق عجم را به سرکوبي اونا فرستاد و وي باروي شهر را که مجدداً ساخته شده بود ويران کرد. بر طبق روايات در سال 200 هجري قمري حضرت معصومه (س) به شوق ديدار برادرشون امام رضا (ع) عازم خراسان شدند اما در نزديکي شهر ساوه بيمار و به قم عزيمت کردند. در اين شهر روح مقدس آن بانوي عظيم الشأن به ملکوت اعلي پيوست و در محل آستانه مدفون شدند.

به همين دليل به تدريج منازل خود را به حرم نزديک کردند. قم تا اواخر قرن دوم هجري تابع اصفهان بود و حاکم مستقلي نداشت. در زمان هارون الرشيد از اصفهان جدا شد. در زمان خلافت عباسي که آل علي (ع) مورد ظلم قرار مي گرفتند بسياري از سادات به قم پناه آوردند و از اين تاريخ عقايد شيعه در اذهان مردم رسوخ کرد و اين شهر مرکز شيعيان شد.

مراکز زیارتی و دیدنی های این شهر عبارتند از :

بارگاه حضرت معصومه(س)

نام شريف آن بزرگوار فاطمه و مشهورترين لقب آن حضرت معصومه است، در پى اصرار و تهديد مأمون عباسى سفر تبعيد گونه حضرت رضا (ع) به مرو انجام شد و آن حضرت بدون اين که کسى از بستگان و اهل بيت خود را همراه ببرند راهى خراسان شدند. يک سال بعد از هجرت برادر، حضرت معصومه (س)به شوق ديدار برادر به همراه عده اى از برادران و برادرزادگان به طرف خراسان حرکت کرد و در هر شهر و محلى مورد استقبال مردم واقع مى شد. بدين جهت تا کاروان حضرت به شهر ساوه رسيد عده اى از مخالفان اهلبيت که از پشتيبانى مأموران حکومت برخوردار بودند، سر راه را گرفتند و با همراهان حضرت وارد جنگ شدند. در نتيجه تقريباً همه مردان کاروان به شهادت رسيدند، حتى بنابر نقلى حضرت معصومه(س) را نيز مسموم کردند.  به هر حال، يا بر اثر اندوه و غم زياد از اين ماتم و يا بر اثر مسموميت از زهر جفا، حضرت فاطمه معصومه (س)بيمار شدند و چون ديگر امکان ادامه راه به طرف خراسان نبود قصد شهر قم را نمود. 

سير تاريخی مرقد پاک آن حضرت از اين قرار است:

در سال 605 هجرى «امير مظفر احمد بن اسماعيل» بزرگ خاندان آل مظفر، بزرگ ترين استاد کاشى ساز آن زمان «محمد بن ابى طاهر کاشى قمى» را به کار ساخت و پرداخت کاشى هاى متنوع مرقد واداشت. او به مدت هشت سال به اين کار مشغول بود تا سرانجام در سال 613 کاشى هاى مرقد آماده و کار گذاشته شد. و اخيراً در سال 1377 شمسى مرقد مطهر به شکل جديد که آميخته اى از کاشى و سنگ است تجديد بنا شد و هم چنين ديواره هاى داخلى با سنگ مرمر سبز آراسته گرديد.

در سال 965 هجرى شاه طهماسب صفوى، در چهار طرف مرقد ضريحى آجرى آراسته به کاشی هاى هفت رنگ و کتيبه هاى معرق بنا نمود و در اطراف آن منافذى باز بود تا هم مرقد ديده شود و هم زايران نذورات خود را داخل ضريح بريزند. در سال 1230 هجرى قمرى فتحعلى شاه همان ضريح را نقره پوش کرد که اين ضريح به مرور زمان فرسوده شد و در سال 1280 ضريحى که از نقره ضريح سابق و نقره هاى موجود در خزانه ساخته شده بود به جاى آن نصب گرديد.

اين ضريح چندين مرتبه تجديد بنا و اصلاح شد و سال هاى متمادى روى مرقد حضرت باقى بود تا اين که در سال 1368 هجرى شمسى به دستور توليت آن زمان شکل ضريح را تغيير دادند و ضريحى را با ظرايف و شاهکارهاى هنرى ويژه اى به جاى آن نصب نمودند که آن ضريح هم چنان برفراز تربت نورانى حضرت برقرار است و در اسفند ماه 1380 شمسى تمام قسمت هاى نقره اى ضريح از نقره 92 در صد با بهترين نوع از نقره 100 در صد خالص خريدارى شده از بانک مرکزى جمهورى اسلامى ايران و چوب هاى زير آن اعم از ستون و پايه و ... به دست استادکاران اصفهانى ساخته و قلم زنى شد و کارشناسان آستانه مقدسه (قسمت نقره اى) آن را تعويض کردند و ضريح سابق که فرسوده شد به خزانه حضرت تحويل داده شد اصلاحات و تعميرات جديد صورت گرفت.

اولين گنبدى که «پس از سايبان حصيرى موسى بن خزرج» برفراز تربت پاک فاطمه معصومه (س) بنا شد، قبه اى برجى شکل بود که به همت حضرت زينب دختر امام جواد (ع) از مصالح آجر و سنگ و گچ در اواسط قرن سوم هجرى ساخته شد. به مرور زمان و پس از دفن بعضى از بانوان علوى در جوار فاطمه معصومه (س) دو گنبد ديگر در کنار گنبد اول ساخته شد.

اين سه گنبد تا سال 447 هجرى برقرار بودند تا اين که در همان سال «مير ابوالفضل عراقى» (وزير طغرل کبير) به تشويق شيخ طوسى (ره) به جاى آن سه گنبد، گنبد مرتفعى آراسته به نقش هاى رنگ آميزى و تزيينات آجرى و کاشى بدون ايوان و حجره  بنا نهاد که تمام قبور سادات و آن بانوان را فرا مى گرفت. در سال 925 هجرى قمرى همين گنبد به همت «شاه بيگى بيگم» دختر شاه اسماعيل تجديدبنا و سطح خارجى گنبد با کاشى هاى معرق آراسته گرديد. ضمناً ايوان رفيع با دو مناره در صحن عتيق ساخته شد. نهايتاً در سال 1218 هجرى همزمان با سلطنت فتحعلی شاه قاجار گنبد مطهر با خشت هايى طلايى تزيين شد که تا سال 1379 شمسى باقى ماند.

مسجد جمکران

مسجد مقدس جمكران در نزديكى شهر مقدس قم در دامنه کوه دو برادران و در ابتدای جاده قم به کاشان واقع شده و همواره پذيراى زائرينى از نقاط مختلف ايران و جهان مى باشد. مسجد مقدس جمکران  به دستور حضرت بقیه الله (عج) ساخته شد . اين مكان مقدس، تحت توجهات خاصه حضرت بقيه الله الاعظم(اوراحنا فداه) قرار دارد و آن حضرت از شيعيانشان خواسته اند كه به اين مكان مقدس روى آورند، چرا كه اين مكان، داراى زمين شريفى است و حق تعالي آن را از زمين هاي ديگر برگزيده است.

موزه آستانه مقدسه

يكى از ذخاير مهم و ارزشمند تاريخى و هنرى ميهن اسلامى ما محسوب مى گردد و به عنوان تنها موزه استان قم از اهميت ويژه اى برخوردار است. موزه آستانه مقدسه از بين 125 موزه موجود در كشور، يكى از قديمى ترين آن ها محسوب مى شود كه در آبان ماه سال 1314 شمسى در محوطه داخلى حرم مطهر و محل فعلى مسجد شهيد مطهرى تأسيس گرديد. فعاليت اين موزه تا حدود دى ماه سال 1353 ادامه يافت و از آن تاريخ تا سال 1361 به دلايل متعدد (از جمله لزوم گسترش فضاى جانبى موزه و احداث ساختمان فعلى) فعاليت موزه متوقف شد. ساختمان كنونى موزه كه در ميدان آستانه واقع است، بعد از پيروزى انقلاب اسلامى در فروردين ماه سال 1361 احداث شد كه ابتدا با مساحتى حدود 500 متر مربع فعاليت داشت، ولى درسال 1371 در زمان توليت حضرت آيت الله مسعودى زيرزمين موزه نيز راه اندازى شد كه مجموعاً ساخت آن به يك هزار متر مربع افزايش يافت. فضاى فعلى موزه جوابگوى نياز نيست و به همين دليل در طرح جامع توسعه حرم مطهر، پيشنهاد تأسيس موزه اى بزرگ در چندين طبقه و همراه با امكانات و تجهيزات لازم ارائه شده است .

کتابخانه آیت اله العظمی مرعشی

هسته اوليه اين کتابخانه هنگامى که مؤسس بزرگوار کتابخانه در نجف‌ اشرف به تحصيل اشتغال داشتند شکل‌گرفته است. در آن روزگار ارزش و اهميت ميراث اسلامى بر همگان روشن نبود. ايشان نخست فهرستى از کتابهاى ارزشمند خطى و چاپى نادر را که در کمتر کتابخانه‌اى يافت ميشد تهيه کرد؛ به اميد آن که بتواند به تدريج آنها را به دست آورد.

عدم تمکن مالى و رقيبان قدرتمندى که ميراث فرهنگى اسلامى را از کشورهاى اسلامى خارج مى‌ساختند، دو مشکل اساسى بر سر راه ايشان بود. حتى روزى بر سر خريد يک نسخه خطى با نماينده کنسول انگليس در عراق درگير شد و شبى را در زندان سپرى نمود.

آيت‌الله مرعشى با انجام نماز و روزه استيجارى، حذف يک وعده غذاى روزانه، کاستن بخشى از مخارج زندگى و کار شبانه در کارگاههاى برنج‌کوبى در نجف‌اشرف ـ پس از فراغت از درس و بحث، و با انگيزه و عشق سرشار به جمع‌آورى ميراث و ذخاير اسلامى و فائق آمدن بر مشکلات و شکنجه‌هاى روحى، که در مسير اين هدف مقدس قرار داشت ـ سرانجام به مجموعه‌اى نفيس از نسخه‌هاى خطى و کتابهاى چاپى ناياب دست يازيد.

هنگامى که ايشان طلبه بود و در نجف‌اشرف با شهريه‌اى اندک زندگى ميکرد، بارها اتفاق مى‌افتاد که ترجيح مى‌داد با اين مبلغ کم نيز کتاب بخرد. روزى هم پس از تحمل گرسنگى چند روزه با پول ناچيزشان کتابى خريده و آن را در آغوش گرفته بودند که ناگاه بر زمين مى‌افتند، ليکن همچنان کتاب را در آغوش خود مى‌فشرده‌اند.

با مهاجرت ايشان از عراق به ايران در سال ١٣٤٢ق، مجموعه‌هاى فراهم شده نيز به ايران انتقال يافت و در منزل شخصى خويش به نگاهدارى از آنها پرداخت؛ و به جمع‌آورى ديگر نسخه‌هاى نفيس همّت گمارد. در همان دوران استادان مشهور دانشگاه به قم مى‌آمدند و از نسخه‌هاى نفيس موجود در منزل ايشان ـ که در هيچ کتابخانه‌اى يافت نمى‌شد ـ بهره مى‌گرفتند. شيخ آقا‌بزرگ تهرانى در تأليف الذريعة، از کتابخانه معظم‌له بيشترين بهره را برده و در جاى‌جاى اين اثر از ايشان ياد مى‌کند.

نسخه خطى نفيس را، که بيشتر به فارسى بودند، به کتابخانه دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران اهدا نمود، که در مقدمه جلد اول فهرست نسخه‌هاى خطى آن کتابخانه بدان اشاره شده است. سپس شمار بسيارى از نسخه‌هاى خطى و چاپى ديگر خود را به کتابخانه‌هاى آستان قدس رضوى در مشهد مقدس، آستانه حضرت معصومه (ع) در قم، آستانه حضرت شاه‌چراغ در شيراز، آستانه حضرت عبدالعظيم در شهر رى و مدرسه فيضيه در قم هديه کردند، که مجموعاً به هزاران جلد مى‌رسد.

بازار قم

ازار قم با مجموعه اي از راسته ، چهار سوق ، سرا و تيمچه ، جزيي از بافت قديم شهر قم به شمار مي رود . اين مجموعه شامل دو راسته ي سر پوشيده با پوشش گنبدي است . سرپوشيده بودن بازار يك سو به سنت معماري بازار باز مي گردد وازسوي ديگر به خاطر گرماي شديد تابستان و سرماي شديد زمستان وناشي از هواي كويري قم است . تهويه و نور رساني بازار از طريق در يچه هايي كه در پوشش گنبدي آن تعبيه شده صورت مي گيرد. اين دريچه ها در بالاي گنبد به شكل دايره و در دو طرف آن قرار دارند و به شكل قلب مشاهده مي شوند . تركيب نوري كه از سقف مي تابد وحجم گنبدي سقف ، فضايي دلنشين به وجود مي آورد.

بخش هاي وسيعي از بازار قم يعني بازار كهنه در دوران صفويه و در پيرامون مسجد جامع بنا شد و تا پايان دوره قاجاريه بناهايي كه بدان نياز بود درآن جاي گرفت . در دوران ناصرالدين شاه بازار قم روبه گسترش نهاد و " بازارنو" احداث شد ودر دو سوي اين راسته نو، بناها ي تازه اي مثل تيمچه بزرگ ساخته شد . درسال هاي نخست دوره پهلوي نيز برمبناي ضرورت هاي تجاري موجود، بخش هايي به بازار نو افزوده شد.

مدارس دینی علمیه

مدرسه فیضیه،جهانگیرخان،غیاثیه،مدرسه حجتيه،مدرسه دارالشفاء،  مدرسه مهدي قلي خان‌،مدرسه حاج سيد صادق ،   مدرسه رضويه، مدرسه ستيه،مدرسه حضرت آيت الله گلپايگاني،  مدرسه معصوميه،دبيرستان حكيم نظامي،
خانه های تاریخی

خانه حضرت امام خميني، خانه ملا صدرا (حكيم باشي)،خانه حاج قلي خان (ساختمان شماره يك اداره ميراث فرهنگي)،   خانه حاج علي خان زند (ساختمان شماره دو اداره ميراث فرهنگي)،خانه آيت اله العظمي بروجردي،خانه حائري،  خانه يزدان پناه.

میل ها

در کناره ی راه های باستانی ایران به ویژه در دل کویر ستون های بلندی را می بینیم که از فرسنگ های دور قابل مشاهده اند. این گونه ستون ها را میل می نامند و برای راهنمایی رهگذران جاده های باستانی در مسیر طولانی کویر ساخته شده اند. در منطقه ی قمرود نیز نمونه هایی از این میل های راهنما دیده می شود که در مسیرهای فرعی جاده های باستانی شکل گرفته اند.