شهر هترا یادگاری با ارزش از اشکانیان

هترا شهری باستانی است که در استان نینوا، عراق قرار دارد. هترا در ۲۹۰ کیلومتری شمال شهر بغداد و ۱۵۰ کیلومتری جنوب غرب موصل قرار دارد. اما در دوران باستان این شهر در فاصله ۵۰ کیلومتری شمال غرب پایتخت آشور باستان واقع بود. شهر هترا دارای معماری خاصی است که می‌توان سه نوع تمدن ایرانی، یونانی و رومی را در آن دید.

 شهر هترا مهمترین محوطه باستانی به جا مانده از دوران اشكانیان است. اهمیت هترا وقتی آشكارتر می‌شود كه بدانیم هیچ بنا یا محوطه‌ای با این درجه از اهمیت از دوران اشكانیان در داخل مرزهای ایران باقی نمانده است. سرستون‌ها و سنتوری یونانی به جا مانده در این بنا می‌تواند نشانهٔ صلح ایران و یونان باشد.

هترا از اوایل قرن اول میلادی قلمرو حكمرانی یك سلسله محلی بوده است. موقعیت جغرافیایی این محل كه در مرز بین امپراتوری اشكانی و روم و در مسیر مهم كاروان‌هایی كه از سمت شرق به سوی سوریه، پترا (در رادن)، بعلبك (در لبنان) و آسیای صغیر می‌رفتند و همچنین اتصال این شهر به شبكه راه‌های روم، سلسله حاكم بر این شهر و البته خود این شهر را قدرتمند ساخته و موجب شده بود كه روز به روز بر قدرت این شهر و حاكمانش افزوده شود. 
در نتیجه این تحولات هترا كه در ابتدا یكی از هجده ایالت امپراتوری اشكانی بود تبدیل به قلمرو كوچك و نسبتاً مستقلی می‌شود كه از شهر هترا و محیط پیرامونش تشكیل شده بوده است. در دوران اشكانیان كه ایران به صورت ملوك الطوایفی اداره می‌شد، حكمرانان این شهر شاه خوانده می‌شدند و در سلسله مراتب پایین‌تر از شاه اشكانی كه شاه شاهان خوانده می‌شد، جای می‌گرفتند. 
شواهد باستان‌شناسی و ترجمه متن كتیبه‌های موجود در این شهر نشان می‌دهند كه هترا در قرن دوم میلادی رونق گرفته و در همان دوران به میزان چشمگیری بر وسعت‌اش افزوده شده است. بر اساس همین شواهد، دوران رونق هترا بسیار كوتاه بوده و تنها اندكی بعد با سقوط این شهر و تصرف آن به دست ساسانیان، هترا برای همیشه خالی از سكنه مانده است. 
خرابه‌ها و بقایای شهر مذكور توسط جهانگردان اروپایی قرن نوزدهم و مشخصاً ابتدا توسط جی راس در سال 1836 و یا 1837 كشف شد. اولین بررسی‌های دقیق و علمی و ثبت اطلاعات مربوط به این محوطه باستانی توسط والتر آندریا، بین سال‌های 1906 تا 1911 انجام شد. او از اعضای تیم باستان‌شناسان آلمانی بود كه در بقایای آشور كه در همان حوالی قرار داشت، مشغول حفاری بودند.
نام این شهر آن طور كه در متون كتیبه‌های هترایی آمده است در زبان آرامی به صورت «هُتَر» یا «هُآتَرا» است كه به نظر می‌رسد بیشتر به معنای محیط بسته، حصار و یا پرچین باشد و نشانگر این مطلب است كه این شهر در واقع محلی محصور و حفاظت شده بوده است. 
نام این شهر برای اولین بار در سال 117 میلادی در گزارش تراجان، پادشاه روم كه به بین النهرین لشگر كشی كرده بود، ثبت شده است. تراجان كه به قصد گسترش مرزهای امپراتوری روم به لشگركشی پرداخته بود، تا كرانه‌های رود دجله پیش رفت و از كناره آن به سمت جنوب حركت كرد و تمامی سرزمین‌های این ناحیه تا خلیج فارس را به تصرف خود در آورد و حتی تا نزدیكی تیسفون، پایتخت اشكانیان نیز پیشروی كرد. او هنگام بازگشت به هترا (هتروس) یورش برد اما حمله او بی‌حاصل بود و پس از مدتی محاصره هترا به دلیل كمبود آب، هیزم و علوفه شكسته شد. این همان سرنوشتی بود كه انتظار امپراتور سپتیمیوس می‌كشید. او نیز هشتاد سال بعد از تراجان، به بهانه حمایت بارسمیاس شاه هترا از پسنیوس، رقیب او، در سال‌های 193 و 197 دوبار این شهر را محاصره كرد، ولی كاری از پیش نبرد.
پس از این دوران و درست تا پایان قرن دوم هترا به اوج رونق و قدرت خود رسید و تبدیل به یكی از زیباترین شهرهای مشرق زمین شد. اما دوران رونق هترا چندان به طول نیانجامید و با انقراض خاندان آرساسی‌ها، خاندان حاكم بر هترا، به دست ساسانیان همه چیز در هترا تغییر كرد. 
گزارش برخی از تاریخ نگاران رومی نشان می‌دهد كه در سال‌های اولیه حكومت ساسانیان، هترا در مقابله ایران و روم با رومیان متحد شد و ارتشیان امپراتور گردیانوس سوم حدود سال 230 میلادی در این شهر مستقر شدند. همین مسئله پادشاهان ساسانی را به تسخیر هترا تحریك كرد.
اردشیر اول، شاهنشاه ساسانی نیز در اولین تلاش خود در حصر این شهر در حدود سال 220 میلادی شكست خورد و به سرنوشت سایر محاصره كنندگان این شهر دچار شد. اما سرانجام در سال 240 و یا 241 میلادی این شهر به دست جانشین اردشیر، شاپور اول تسخیر شد. شاپور در اولین سال تاج گذاری‌اش به این پیروزی نایل آمد. 
سقوط هترا كه نهایتاً منجر به متروك ماندن ابدی این شهر شد، بعدها آمیخته به افسانه و داستان و در حالی كه هنوز رگه‌هایی از حقیقت را در خود داشت به كرات در داستان‌های عربی و فارسی نقل شد كه از آن جمله می‌توان به كتاب‌های تاریخ طبری و تاریخ مسعودی اشاره كرد. در این میان داستان «نازمیرا» شاهزاده خانم هترایی كه به خاطر عشق‌اش، به شهر هترا خیانت كرد به ادبیات غرب نیز راه پیدا كرد و دست مایة خوبی برای هانس كریستین اندرسن، نویسنده مشهور دانماركی در داستان «شاهزاده خانم و نخود» فراهم آورد. 
متاسفانه اكنون نیز جنگ و درگیری‌ها در عراق وضعیت شهر هترا را وخیم‌تر كرده و لرزه‌های ناشی از انهدام مهمات یكی از انبارهای تسلیحاتی به جامانده از دوره صدام كه در نزدیكی این شهر قرار دارد، بیش از پیش به روند تخریب این آثار باستانی دامن زده است و این محوطه باستانی كه از سال 1985 در فهرست میراث جهانی یونسكو به ثبت رسیده، اكنون در وضعیت اسفناكی به سر می‌برد.