شهر تاریخی پالمیرا یا تدمر

پالمیرا یا تدمر نام شهری باستانی در کشور سوریه است. به زبان آرامی ܬܕܡܪܬ است.

آثار این شهر تاریخی در استان حمص واقع شده‌ است. آثار شهر باستانی تدمر یا پالمیرا در ۱۶۰ کیلومتری شهر حمص، و در ۲۱۵ کیلومتری شمال شهر دمشق واقع شده‌ است. این شهر زیبا در سال ۲۷۴ میلادی توسط اورلیانوس، امپراتور روم در جنگی خونین که بین ملکهٔ زنوبیا «ملکهٔ تدمر» رخ داد ویران شد.

پالمیرا در گذشته یکی از شهرهای بسیار مهم در مرکز سوریه بوده‌ است که در یک بیابان در ۲۱۵ کیلومتری شمال شرق دمشق و ۱۲۰ کیلومتری جنوب غرب رود فرات واقع شده‌ است. این شهر به عنوان یک کاروانسرا برای افرادی که از صحرای سوریه عبور می‌کرده‌اند بسیار با اهمیت بوده و به همین دلیل «عروس کویر» خوانده می‌شده‌ است. عنوان این شهر در زبان یونانی «Παλμυρα» است که ترجمه نام آن در زبان آرامی یعنی "Tadmor" است که به معنای «درخت نخل» است. Tadmor که در زبان عربی تدمر خوانده می‌شود نام شهر کوچکی است که در نزدیکی خرابه‌های پالیمرا واقع شده‌ است و صنعت گردشگری در آن رونق بسیاری دارد.

تاریخ شهر تدمر

تدمر شهری تاریخی خفته در واحه‌ای در وسط صحرای سوریه، آثاری از شاهکارهای مردم دوران بسیار دور، راه تجارتی تدمر به مصر بیش از ۴۰۰ سال پر رونق و در مسیر قافله‌های تجارتی بین مملکت انباط و تدمر، آثارهای رومانی برفراز سرزمینی پهناور، هنگام مشاهده آن دل در سینه‌ها می‌تپد، شهر تدمر را اشکانیان در زمان حکومت وسیع خود که تا صحرای شامات گسترده شده بود بنا کردند ولی خیلی زود به دلیل حمله‌های رومیان این شهر از خاک ایران جدا شد و در اختیار رومیان قرار گرفت. بعد از آن این شهر پایتخت ملکهٔ زنوبیا ملکهٔ سوریه و ملکهٔ شرق شد. تدمر شهری زیبا با ستوهای طلایی رنگ، شهری شاعرانه که آدم به یاد یکی از معلقات امرؤالقیس یکی از معروفترین شاعر از شاعران عرب دوران جاهلی می‌اندازد. این شهر زیبا یکی از مهمترین ایستگاهای تجارتی بین آسیا و اروپا در نیمهٔ دوم قرن اول قبل از میلاد بوده‌ است. سرانجام این شهر زیبا و شاعرانه در سال ۲۷۴ میلادی توسط حملهٔ امپراتور روم (اورلیانوس) ویران می‌شود. ساختار این شهر زیبا طابع ونمط (اغریقی)، (رومانی) در ساختمانهای شهر داشته بوده‌ است. از مهم‌ترین بناهای شهر: معبد بل، شاه را عظیم با ستون‌های بلند سربفلک کشیده، (مسرح)، «بازار اغوار» (سوق الآغورا)، و دروازه بزرگ که معروف است به (قوس النصر) به اضافه صدها آثار باقیمانده، مانند:مدفن (گُور)، نحت در صخرها، تماثیل، قبرها، در سور شهر بیضاوی شکل که با برج‌های حفاظتی برجای مانده‌ است سخن از شهر عظیم تدمر در خود نهفته دارد.

روابط تدمر با ایران

تدمریان در زمان اشکانیان و ساسانیان قدرت تجاری و نظامی عظیمی یافتند و پیوسته به پشتیبانی یا با یاری رومیان با ایرانیان در جنگ بودند. مهمترین نقطه ارتباط تدمریان با ایرانیان، هنگام صلح، شهرهای واقع در حاشیه شمالی خلیج‌ فارس و به خصوص اروندرود و نیز شهرهای واقع در کنار رودخانه فرات بود. روی کار آمدن ساسانیان در زندگی مردمان تدمر اثر منفی بسیار عمیقی داشت، زیرا اشکانیان ترانزیت تدمر را تشویق می‌کردند و می‌دانیم که کاروان‌های تدمری شهر لوژزیاس که توسط بلاش اول بنا شده بود توقف می‌کردند. علاوه بر آن در عصر اشکانی میان ایران و روم اغلب صلح برقرار بود و پالمیری‌ها ضمن اینکه اندک اندک به امپراطوری روم می‌پیوستند، روابط دوستی خود را با ایران محفوظ می‌داشتند.ساسانیان روشی کاملاً برخلاف روش اشکانیان در پیش گرفتند و از آغاز در فکر آن بودند که پالمیر و منابع سرشار آنرا در اختیار خود بگیرند. یکی از نخستین اقدامات اردشیر این بود که دولت کرخ را تسخیر کرد. رومیان توجه خاصی به تدمر داشتند و علت آن علاوه بر تجارت، هم مرز بودن تدمر با ایران نیز بوده است. زیرا تدمر حدفاصلی میان روم و ایران اشکانی و ساسانی بود. در میان این کشمکش‌های دوجانبه،امیران تدمر سیاستی هوشمندانه اتخاذ کرده بودند و استفاده‌های فراوانی می‌بردند. آنتوان به بهانه اینکه تدمر می‌کوشید از دو قدرت روم و پارت به طور مساوی استفاده کرده استقلال خود را حفظ کند، در سال ۴۱م. به آنجا حمله کرد. اما حمله او بی‌نتیجه ماند، زیرا اهل تدمر پیش از رسیدن آنتوان زنان و اموال خود را برگرفته به جانب چپ رود فرات پناه برده بودند. سپاه روم نیز از ترس تیراندازان ماهر تدمری و حمایت ایرانیان به دشت‌های فرات نزدیک نشد. تنها نتیجه‌ای که از این جنگ حاصل شد این بود که میان ایران و آنتوان به کلی به هم خورد، زیرا ایرانیان خود را مدافعان طبیعی تدمر به حساب می‌آوردند. می‌بینیم که تدمریان از همان آغاز به روم تمایل بیشتری داشتند، رومیان نیز برای دفاع در مقابل ایران و یا حمله بدانجا از این دولت کوچک استفاده فراوانی بردند.اهمیت تدمر برای رومیان به خصوص از قرن دوم میلادی به بعد که جنگ‌های ایران و روم کثرت می‌یابد چشم‌گیر است. تا آن تاریخ رومیان از ترس سپاه تیرانداز پارتی به دشت‌های بین‌النهرین قدم نمی‌گذاشتند، ولی از آن به بعد کوشیدند که به مرکز ایران و خاصه به تیسفون دست یابند.به این ترتیب تراژان در سال ۱۱۶ م. و آویدیوس در سال ۱۶۴ م. و سپتسم سور در سال ۱۸۹ م. به تیسفون حمله بردند.تردید نیست که در تمام این مراحل تدمر یکی از مراکز مهم سپاه و آذوقه رومیان بوده است و کمک تدمریان چه از نظر آشنایی با اوضاع جغرافیایی و چه از نظر نیروی انسانی، تاثیر مستقیمی در پیروزی رومیان داشته است.

طبقه بندی و زبان مردم تدمر

ساکنان شهر تدمر به سه طبقه تقسیم بندی شده بودند، که از این قرار بود:

  • مواطنین أحرار: (آزادگان).
  • عبید:(برده ها).
  • أجانب:(بیگانگان).

 

مواطنون فرزندان عشایر، بعضی از عشایر با هم احلاف بودند. مردم تدمر به کشاورزی و زراعت اهمیت خاصی قائل بودند، لذا در بادیء الأمر به ایجاد قنات‌های آب برای آبیاری و حفر چاه‌ها پرداختند، سپس سدهای ساروجی برای ذخیرهٔ آب باران بنا نهادند. برای حفر آبار صدها هزار برده‌ها به طور شبانه روز مشغول کار بودند. مکاتبه ایشان در امور تجارتی به خط آرامی بوده، ودر دوران رومان از کتابات خط لاتین نیز مورد استفاده قرار داده بودند. همچنین به زبان خاص (تدمری) نیز صحبت می‌کردند و نوشته‌هاشان از زبان آرامی مأخوذ بوده‌ است.

مذهب، شغل و فنون

مردم مملکت تدمر مردمانی بازرگان و تجارت پیشه بودند، ولی در کنار تجارت به دین و مذهب نیز علاقهٔ خاصی داشته بودند، بطوریکه در ساختن معابد وهیاکل وساخت قبور هزینهٔ هنگفتی صرف می‌نمودند. گویند در حدود ۳۰ عدد صَنَم (بُت) و آلهه داشته بودند که هر یکی از آنها رموز مخصوص خود داشته بوده‌ است. علی رأس این معبودات و بُتها آلِهَه بل بوده که یکی از مقدس‌ترین آلهه تدمرین بوده‌ است. لذا در بیشتر منحوتات موجود تصویر آلهه بل دیده می‌شود. همچنین به جانب آلهه بل و در مقام بعدی آلهه «بلتی» و آلهه «یرحبول» و آلهه «أغلبول» آمده‌ است. این چهار آلهه نزد مردم تدمر قدر واحترام بساری داشته‌ است و نیایش آنان برهمه واجب ومقدس بوده‌ است. معبد بل یکی از بزرگ‌ترین معابد دینی در تدمر و در مشرق قدیم بوده‌ است. آغاز بنای این معبد در قرن اول میلادی بنیادگذاری نموده شده و تقریباً تا آخر عهد تدمر در وسعت آن ادامه داشته‌ است تا آنجائیکه ضخامت و وسعت این معبد به (۲۲۰۲۰۵) متر رسیده‌ است، در اطراف معبد ۳۷۵ عمود (ستون) بوده‌ است که هر یک آنان به ارتفاع ۱۸ متر بوده‌ است. در واجهه امامی (جلو) معبد تاکنون هفتا از این ستون‌ها باقی‌مانده‌ است و شاهد بر روزگار دوران تمدن شهر تدمر می‌باشد. اما (مدافن) قبرها، تدمریون به براعت و فنون معماری خاصی می‌ساخته‌اند، در معظم قبرها که در صخره‌های بزرگ و دل کوه حفاری می‌نمودند، از نحاتی ونقش ونگار و تزیینات جالب و اماکن نشستن در جوار مدفنها قابل تحیر و تفکر است، این قبرها نحاتی شده (بیت الأبدیة) می‌نامیده‌اند یعنی خانهٔ ابدی. سپس بعد از قرن دوم میلادی ساخت قبرستان‌ها کلاً مغایر بوده و تقریباً مانند خانهٔ مسکونی می‌ساخته‌اند و احیاناً هر خانه‌ای شامل ۸ قبر نیز بوده‌ است، دیوارهای این قبرستان‌ها به براعت و شاه کارهایی تزیینی بدیع نحاتی می‌کرده‌اند. در اواخر عهد (ملکهٔ زنوبیا) تدمر این شهر زیبا بدست اشغالگران رومان تسخیر می‌شود، و سر انجام خود ملکهٔ زنوبیا نیز به بند اسارت می‌افتند.

تاریخچه

 

دوران باستان

اولین بار نام این شهر در آرشیو ماری سوری از هزاره دوم پس از میلاد عنوان شد. این شهر تجاری بین‌النهرین را به شمال سوریه متصل می‌کرد. این شهر در کتاب مقدس عبری‌ها (کتابهای وقایع نگاری) به عنوان یک شهر کویری معرفی شده که توسط سلیمان بنا نهاده شده‌ است. شهر تمر نیز طبق کتب پادشاهان توسط سلیمان بنا شده‌ است. از گذشته این شهر را «تدمر» می‌خوانده‌اند (رجوع کنید به قریس) اما ممکن است به شهری در نزدیکی دریای راکد اشاره کند.

همچنین در فلاویوس جوزفوس کتاب هشتم یهودیان از شهر تدمر به عنوان شهری که ساخته سلیمان است معرفی شده‌است و نام یونانی آن نیز ذکر شده‌است.

«تدمر» در عبری مدرن معادل پالمیرا است. ریشه واقعی کلمه «پالمیرا نامعلوم است اما برخی از صاحب نظران معتقدند که این نام به نخلهای موجود در منطقه اشاره دارد. عده‌ای هم در این مورد شک دارند و آن را ترجمه ناصحیح نام»تدمر" می‌نامند که از میان این صاحبنظران می‌توان به کولج، سیریگ، استارکی اشاره کرد.

 

دوره یونانی – رومی

وقتی سلوکیان در سال ۳۲۳ ]پیش از میلاد کنترل سوریه را در دست گرفتند، شهر به حال خودش رها شد و بنابراین مستقل شد. در قرن اول پس از میلاد این شهر به عنوان یک کاروانسرای بزرگ مطرح شد. در سال ۴۱ پس از میلاد، رومی‌ها به فرماندهی مارک آنتونی تلاش کردند که شهر را تصرف کنند اما تلاششان بی نتیجه ماند چرا که ساکنان پالمیرا به سمت دیگر فرات فرار کردند. پالمیرایی‌ها از حمله رومی‌ها باخبر شده و بنابراین چاره اندیشی کرده بودند. این مساله نشان می‌دهد که در آن زمان پالمیرا اقامتگاه عشایر بوده‌ است و عشایر به سرعت می‌توانستند لوازم خود را جمع آوری کرده و کوچ کنند. در زمان حکومت تیبریوس (از ۱۴ تا ۳۷)، پالمیرا بخشی از ایالت رومی سوریه شد. این شهر به عنوان پل ارتباطی بین پارس (ایران باستان)، هند، چین و امپراطوری روم رونق پیدا کرد. در سال ۱۲۹، آدریان از شهر دیدن کرد و آنقدر از شهر خوشش آمد که آن را منطقه آزاد اعلام کرد و نام آن را به "پالمیرا آدریانا" تغییر داد.

 

با تصرف دجله و فرات توسط ساسانیان در سال ۲۱۲، رونق تجاری پالمیرا رو به زوال رفت. سپتیمیوس اوداناتوس یکی از شاهزادگان پالمیرا، توسط والرینبه عنوان استاندار استان سوریه منصوب شد. پس از آنکه ساسانیان والرین را دستگیر کرده و وی را به قتل رساندند، اوداناتوس برای گرفتن انتقام خون والرین دو بار به شهر تیسفون (نزدیکی بغداد امروزی) حمله کرد. ماکینوس، برادر زاده اوداناتوس، وی را به قتل رساند و همسر اوداناتوس سپتیمیا زنوبیا قدرت را بدست گرفت و پالمیرا را به نیابت از پسرش وابالاتوس اداره کرد. زنوبیا به کمک کاسیوس دیونیسوس لانگینوس علیه امپراطوری روم شورش کرد وبصره و سرزمین‌های غربی تا سرزمین مصر را به تصرف درآورد. سپس وی تلاش کرد تا با لشکرکشی به شمال انتاکیه را به تصرف درآورد. در سال ۲۷۲،اورلیان امپراطور روم وی را دستگیر کرد و وی را به روم بازگرداند. اورلیان او را به زنجیر کشید و وی را در شهر گرداند و سپس به روستایی به نام تیوولی/ رم تبعید کرد. وی در این شهر به فعالیت‌های ضد رومی خود ادامه داد. شورش در پالمیرا امپراطوری روم را به شدت به زحمت انداخته بود و بنابراین آنها تصمیم گرفتند که این شهر را به یک پایگاه نظامی تبدیل کنند. دیوکلتیان شهر را تا اسکله گسترش داد و به دور آن دیوار کشید تا از حمله ساسانیان درامان بماند. در دوران امپراطوری بیزانس تعدادی کلیسا در شهر ساخته شد، اما اغلب نقاط شهر به ویرانه تبدیل شد.

دوره اسلامی

شهر توسط مسلمانان عرب به فرماندهی خالد بن ولید به تصرف درآمد. در قرن ۱۶، قلعه فخرالدین مانی بر روی کوهی ساخته شد که مشرف به همه واحد بود. دسترسی به قله تنها از طریق یک گذرگاه امکان‌پذیر بود.

کاوش‌های جدید

کاوشگران و باستان شناسان از کشورهای مختلف این منطقه را مورد بررسی قرار داده‌اند. در می۲۰۰۵ یک تیم لهستانی که در حال کاوش در معبد لات بود یک مجسمه سنگی بالدار بسیار ظریف مربوط به الهه پیروزی نایک پالمیرا را کشف کردند.