دیدنی های شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبی

بیرجَند مرکز استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان بیرجند در شرق ایران است. این شهر در سال ۱۳۹۰، تعداد ۱۸۴۶۴۷ نفر جمعیت داشته و چهل و نهمین شهر ایران بوده‌است. فاصله شهر بیرجند تا مرکز استان سیستان و بلوچستان 458 کیلومتر و تا مرکز استان کرمان 586 کیلومتر می‏باشدبیرجند شهرستانى کوهستانى است و در آن‏ کوهها و دره‏هاى عمیق و حاصلخیزى وجود داردکوه‏هاى عمده شهرستان عبارتند از:رشته‏ کوه باقران در جنوب کوه شاه در غرب (حاشیه کویر) ، رشته‏ کوه مؤمن ‏آباد. آب و هواى این شهرستان بیابانى و نیمه بیابانى است. در شهرستان بیرجند رودخانه عمده‏ اى وجود ندارد و رودها که به «کال» معروفند، عموماً فصلی و مسیل می‏باشند.

 شهرستان بیرجندبا 140 کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان در جنوب استان خراسان واقع شده است. شهرستان بیرجند از شمال به شهرستان قاینات، از شرق به کشور افغانستان،از جنوب به شهرستان نهبندان و استان کرمان و از مغرب به شهرستان‏هاى فردوس و طبس محدود است. وسعت این شهرستان 34893 کیلومترمربع مى باشد که در 59 درجه و 13 دقیقه طول جغرافیایى و 32 درجه و 53 دقیقه عرض جغرافیایى ودر ارتفاع 1491 مترى از سطح دریا قرار گرفته است.

بیرجند نخستین شهر در ایران است که دارای سازمان آبرسانی بوده و بنگاه آبلوله بیرجند به عنوان اولین سازمان آبرسانی ایران شناخته می‌شود. این شهر همچنین دومین شهر در ایران است که در سال ۱۳۰۲ و پیش از تهران از لوله‌کشی آب شهری برخوردار گردید. باغ اکبریه یکی از بناهای تاریخی شهر در نشست سی و پنجم یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

مدرسه شوکتیه در این شهر، سومین مدرسهٔ آموزش به سبک نوین -بعد از دارالفنون تهران و رشدیه تبریز- است. به علت موقعیت سیاسی و استراتژیک بیرجند، سومین فرودگاه کشور در سال ۱۳۱۲ پس از قلعه‌مرغی و بوشهر در این شهر ساخته شد و تا پیش از جنگ جهانی دوم، کنسولگری‌های انگلستان و روسیه در بیرجند مشغول فعالیت بوده‌اند.

نام اصلی این شهر، بیرجند است که به صورت‌های برجند، برجن، برکن و بیرگند نیز در نوشته آمده‌است. آقای رجبعلی لباف خانیکی در مقاله خود تحت عنوان «تأملی در نام بیرجند»، بیرجند را مرکب از دو جزء «بیر» و «جند» می‌داند. «بیر» در پارسی باستان به معانی رعد و برق، صاعقه و طوفان و «جند» که معرّب «کند» است به زبان فرارودی به معنی مکان و شهر آمده‌است. با توجه به نامهای مناطق و شهرها در خراسان بزرگ، مانند تاشکند، خجند، سمرقند و... ، این وجه تسمیه درست تر به نظر می‌رسد.

در سال ۱۲۵۴ خورشیدی، مک گرگور درباره شهر بیرجند مطالبی نوشته و شمار خانه‌های شهر را سه هزار باب ذکر کرده‌است. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی، ادوارد ییت گزارشی درباره تجارت بیرجند از طریقبندرعباس و نیز جمعیت ۰۰۰ ۲۵ نفری آن داده‌است.

سرپرسی سایکس در سفر خود به منطقه، از کوههای معین آباد (ظاهراً همان میناباد)، امیران ناحیه قائنات، محصولات زراعی بویژه زعفران و زرشک و ابریشم، قالی بافی ساکنان منطقه و مذهب آنها و نیز شهر بیرجند - که آن را متفاوت با سایر شهرهای ایران دانسته - مطالبی آورده‌است.

گویش یا لهجه بیرجندی از گویش‌های فارسی نو است که مانند گویشهای دیگر به نسبت زبان رسمی کمتر تحول پذیرفته و از اینرو بسیاری از ویژگی‌های فارسی کهن را نگه داشته‌است.محمود رفیعی در مقدمه واژه‌نامه گویش بیرجند می‌نویسد که چون بیرجند در نزدیکی کویر و در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده، در گذر تاریخ کمتر مورد تاخت و تاز و هجوم قرار گرفته و در نتیجه گویش آن نیز دست نخورده باقی مانده‌است.

مراکز علمی و فرهنگی جدید از مدارس علمیه نشأت گرفته‌اند و در این میان اهمیت مدرسه معصومیه که سابقهٔ بیش از هزار سال دارد و محل تحصیل اغلب مشاهیر بیرجند بوده قابل ذکر است. مدارس جدید در شهرستان بیرجند زودتر از سایر نقاط کشور تأسیس شد. مدرسه شوکتیه در سال ۱۲۸۴ خورشیدی پس از تأسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، به همت امیر شوکت‌الملک علم، حکمران وقت در بیرجند تأسیس شد و به دنبال آن، دبیرستان شوکتیه و مدارس خضری دشت بیاض، نهبندان، سربیشه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح گردید.

آب و هوای بیرجند، نیمه بیابانی بوده و دارای زمستانهای سرد و تابستانهای خشک و گرم است. میزان بارش در این شهر با توجه به آب و هوای آن، کم بوده و بیشترین میزان آن، از آذر تا اردیبهشت رخ می‌دهد که در فصل زمستان اغلب به صورت بارش برف است. مجموع بارش سالیانه در شهر بیرجند به طور میانگین برابر با ۱۷۱ میلی‌متر در سال است. 

مکانهای دیدنی شهرستان بیرجند :

باغ و عمارت معصومیه

 باغ و عمارت معصومیه :

باغ و عمارت معصومیه در ۳ کیلومتری غرب بیرجند، استان خراسان جنوبی واقع شده است. این عمارت در دوره پهلوی ساخته شده است و از ویژگیهای این عمارت می توان به معماری منحصر به فرد آن اشاره کرد که به نحوی طراحی شده که بازتاب نمای اصلی آن در آب استخر مقابل آن تداعی می شود. این عمارت علاوه بر باغ اصلی، ۲ باغ دیگر نیز دارد. از نکات قابل توجه این عمارت وسایل قدیمی شهر بیرجند می باشد که می توان این عمارت را به موزه ای برای عموم تبدیل کرد.

یخدان رحیم آباد

یخدان رحیم آباد :

این یخدان به دوره قاجار برمی‌گرده و از آثار ملی ایرانی است .

قلعه بیرجند

قلعه بیرجند  :

قلعه بیرجند که با نام های قلعه ته ده و پایین شهر نیز شناخته می شود، بزرگترین و قدیمی ترین بنای تاریخی بیرجند است. این قلعه محل سکونت اهالی نبوده است و فقط مکانی برای حضور نگهبانان شهر بوده است. این بنای تاریخی از خشت و گل ساخته شده و اتاق ها و آب انبارهای متعدد دارد.این قلعه با ۳۰۰۰ مترمربع مساحت در دوره صفویه ساخته شده و در واقع هسته اولیه شهر بیرجند محسوب می شود.

باغ مود

باغ مود  :

باغ و قلعه مود در روستای مود، در چهل کیلومتری شرق بیرجند قرار دارد. این بنا با مساحت ۶۰۲۷۰ متر مربع دارای یک حصار و بیست برج مدور است که با فاصله های مشخصی در حصار باغ قرار دارند. علاوه بر برج ها، یک خندق به عرض تقریبا ده متر در دور تا دور حصار حفر شده و دفاع از قلعه را آسان تر می نموده است. ورودی اصلی باغ در میانه ضلع شمالی آن قرار دارد و در دو طرف ورودی، دو برج و دو اتاق کوچک جهت سکونت نگهبانان دیده می شود. در داخل قلعه بقایایی از یک بنای قدیمی – عمارتی تشریفاتی – شامل چند ایوان، بقایای یک هشتی، راهروها و اتاق ها بر جای مانده است.
در مرکز این باغ عمارتی قرار دارد که ویژگی های معماری آن متعلق به معماری اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی است. این بنا بر روی سکویی به ارتفاع حدود یک متر از سطح زمین های اطراف ساخته شده. ورودی بنا دارای یک ایوان با دو ستون قطور چهار ضلعی است. پس از ایوان، یک تالار وسیع دیده می شود. در سه طرف تالار، ورودی هایی قرار دارد. در سمت شرق و غرب تالار، دو اتاق و در ضلع جنوب آن تالار دیگری درست به اندازه تالار اول قرار دارد. در طرف شرق و غرب تالار دوم نیز دو اتاق دیده می شود. نقشه این بنا به گونه ای طراحی شده که با تعبیه درهای متعدد دستیابی به فضاهای گوناگون به راحتی صورت می گیرد.

مسجد جامع هندوالان

مسجد جامع هندوالان:

این مسجد با شکوهترین بنای تاریخی و مذهبی ، شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبیه که در روستای هندوالان قرار داره . براساس کتیبه های کوفی کشف شده در آن ، مسجد جامع هندوالان متعلق به قرون هفتم و هشتم هجری قمری، مقارن با عصر شاهرخ تیموریه. در دوره های بعدی هم همچنان بازسازی و تزییناتی به آن اضافه شده. مهمترین عناصر معماری آن سر در ورودی، صحن، گنبدخانه، شبستان ستون دار و محرابه. گنبدخانه مرکزی با استفاده از فیل پوش و با مهارت بر روی فضای چهارضلعی قرار گرفته. شبستان ستون دار در دو طرف گنبدخانه واقع شده و بوسیله طاق تویزه به وسیله چهار ترک اجرا شده. بنا از نظر تزئینات آجری بسیار متنوع بوده و این تزئینات شامل فیل پوش، گوشواره ها ، قاب های گچی ، رسمی بندی محراب ها و نحوه آجرچینی گنبدهاست .

باغ و عمارت رحیم آباد

باغ و عمارت رحیم آباد :

باغ و عمارت رحیم آباد به دلیل خصوصیات ویژه معماری و تزیینی در باغ های ایرانی جایگاه ویژه ای دارد. این مجموعه از باغ، استخر، عمارت اصلی، انبارهای متعدد، حوض خانه، اتاق های خدمه و نگهبانان، اصطبل، حصار و برج های نگهبانی شکل گرفته است.  طبقه اول عمارت شامل دو تالار وسیع و اتاق های منفرد است. اصلی ترین بخش این عمارت را تالار آیینه آن تشکیل می دهد. این عمارت در سال ۱۳۱۵ هـ. ق به فرمان اسماعیل خان احداث و به عنوان دارالحکومه مورد استفاده قرار گرفت.

این بنا در سال ۱۳۸۰ ش توسط میراث فرهنگی از بنیاد مستضعفان و جانبازان خریداری و در بهار ۱۳۸۱ ش به یک مجموعه فرهنگی شامل سفره خانه سنتی، مجتمع کارگاه های ثابت هنرهای سنتی و تبدیل شد.

مدرسه شوکتیه

مدرسه شوکتیه  :

مدرسه شوکتیه یا مدرسه شوکتی یکی از بناهای تاریخی شهر بیرجند است که بر اساس اسناد موجودسومین مدرسه ایرانی به شیوه جدید و پس از مکتب‌خانه‌های سنتی است.ساخت مدرسه شوکتیه از محل موقوفات امیر اسماعیل خان معروف به شوکت الملک اول توسط محمد ابراهیم خان علم ،پدر اسدالله علم، در سال ۱۳۰۸ه‍.ق به‌دست استادان و معماران یزدی شروع و در سال ۱۳۱۲ه‍.ق بنای آن به‌پایان رسید. این مدرسه وسیع در مجموعه باغ‌های زیبایی بنا شده است که هم باغ و هم مدرسه از جاذبه های تاریخی و گردشگری شهر به حساب می‌آید.

ارگ کلاه فرنگی

ارگ کلاه فرنگی :

یکی از آثار تاریخی شهر بیرجند ارگ کلاه فرنگی است. این بنا در دوره قاجار و بین سال های ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ هجری قمری ساخته شده و در حال حاضر استانداری خراسان جنوبی است. این ساختمان در گذشته به نام های دیگری مثل ارگ حسام الدوله ، قصر بی بی عروس و ارگ سرکار نیز معروف بوده . صرف نظر از فرم زیگوراتی آن، دارای نقشه و پلان جامع و کاملی است.

ارگ تاریخی بهارستان

ارگ تاریخی بهارستان (باغ زرشکی) :

ارگ بهارستان که در بیرجند به باغ زرشکی هم شهرت داره از آثار تاریخی دوره افشاریه به حساب میاد که در سالهای ۱۲۰۵ و ۱۲۰۶ هجری قمری ساخته شده. این ارگ تاریخی باشکوه از نمادهای تاریخ ماندگار و شکوهمند استان خراسان جنوبی با وجود پیشینه تاریخی اکنون حال و روز خوشی نداره. این بنای با ارزش تاریخی با نمایی زیبا و سترگ و ساختاری ظریف و چشم نواز توجه هر رهگذر و پژوهشگری رو به خودش جلب می کنه.
بنای تاریخی ارگ بهارستان یکی از بزرگترین و باشکوه ترین باغ های ایرانی بوده که متاسفانه سال ها قبل از شناسایی و ثبت آن در فهرست آثار ملی بخش گسترده ای از آن توسط نهادهای مختلف دولتی و نیمه دولتی مجزا شده و آنچه از این باغ باشکوه باقی مونده کوشکی نیمه ویران و فضاهای مخروبه ست. ارگ بهارستان در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با شماره ۳۶۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

قلعه کل حسن صباح

قلعه کل حسن صباح :

این قلعه در جنوب شرقی شهر بیرجند و در روستای نصرآباد بخش «در میان» قرار دارد. این قلعه با ارزش ترین و مهم ترین قلعه اسماعیلی در منطقه جنوب خراسان و دومین مرکز عمده دفاعی اسماعیلیان پس از قلعه الموت در ایران است. زیرا پس از منطقه الموت و قلعه معروف آن این قلعه به لحاظ دارا بودن موقعیت ویژه در منطقه، دومین مرکز دفاعی اسماعیلیان در ایران بوده است. در این قلعه سه بخش عمده وجود دارد که عبارتند از بخش غربی، بخش مرکزی و بخش شرقی.  در غربی ترین بخش این قلعه ، بقایای معماری به صورت تل خاک بر فراز کوه قابل مشاهده است. این فضا به وسیله یک راهروی باریک با عرض حدود سه متر به بخش مرکزی منتهی می شود. بخش مرکزی نسبت به سایر قسمت های قلعه سالم تر مانده و بقایای معماری آن قابل تشخیص است. عناصر معماری این قسمت شامل راهروها، اتاق ها و تالارهای بزرگی است که از سنگ ساخته شده اند. پوشش سقف اتاق های این قسمت به شکل قوس های جناغی سنگی است. بخش سوم در شرق قلعه قرار دارد. در این قسمت حصار خارجی قلعه و تعدادی از برج ها قابل تشخیص است. در سطح قلعه تعداد زیادی آجرهای منقوش با نقوش حیوانی و گیاهی پراکنده است. این آجرها که به شکل مربع، مستطیل و شش ضلعی هستند، جهت تزئین بخش های مختلف قلعه استفاده شده اند در سطح قلعه، قطعه سفال های پراکنده از نوع سفال های لعابدار اسلامی با نقوش قالب زده و برجسته نیز مشاهده می شوند.

بازار بیرجند :
این بازار یه بازار سنتی قدیمیه که کوچه های تنگ و باریکی داره و هنوزهم می شه قسمت هایی از ساختار سنتی رو در قسمت هایی از اون دید. 
 روستای ازغد: 
 "روستای ازغد" یکی از روستاهای زیبا و بکر منطقه طرقبه در دامنه رشته کوههای بینالود هست که به خاطر داشتن آثار تاریخی مثل درب مسجد با قدمت بسیار و منحصربفرد.
 موزه مشاهیر بیرجند:
 بیرجند بافت تاریخی ، خیابان شهید منتظری، جنب مسجد خضر . در این موزه مجموعه ای از نامه ها، اسناد و نسخ خطی، تألیفات، نشانهای ملی، علمی و ادبی، لوح ها، عکس و لوازم شخصی بزرگان علمی و فرهنگی این خطه .
 موزه مردم شناسی بیرجند:
 بیرجند طبقه همکف عمارت اکبریه در باغ اکبریه . این موزه، در طبقه همکف عمارت مرکزی اکبریه واقع شده که هدف اصلی از تشکیل آن  پیوند نسل جوان با سنت ها و آداب گذشته، شناساندن و معرفی سنت ها است .
 گنجینه جنگ افزار موزه بیرجند:
 بیرجند خیابان معلم، باغ اکبریه . از بدو آفرینش آدم تا به زمان حال همه انسانها، برای زنده ماندن دست به ساخت سلاح های برای دفاع و رفع ما یحتاج خود زده اند. 
 باغ منظریه (کنسولگری انگلیس):
 بیرجند بخش مرکزی، در فاصله 500 متری از بولوار پیامبر اعظم، روستای منظریه . کنسولگری انگلیس (منظریه) مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بیرجند، بخش مرکزی، روستای منظریه واقع شده است .
 باغ و عمارت امیر آباد:
بیرجند 5 کیلومتری جاده خوسف-بیرجند باغ و کوشک امیراباد واقع در روستای امیرآباد، در غرب شهر بیرجند و در فاصله 5 کیلومتری جاده خوسف-بیرجند واقع شده است. 
 بنای تاریخی خواجه خضر:
 بیرجند خیابان شهید منتظری . بنای تاریخی خواجه خضر یکی از آثار تاریخی ارزشمند استان خراسان جنوبی و شهرستان بیرجند است .
 باغ اکبریه:
 بیرجند روستای اکبریه، انتهای خیابان معلم. این بنا در دوره قاجاریه و توسط شوکت الملک در دو طبقه ساخته شده که شامل چند عمارته که به وسیله دالان های متعدد به یکدیگه راه دارند. 
 موزه میراث پهلوانی بیرجند:
 بیرجند خیابان مطهری، مطهری 3، زورخانه امیرعرب . موزه میراث پهلوانی شهرستان بیرجند در 1382، با همت آقای مهدی قمری، در ساختمان قدیم زورخانه امیر عرب، جنب زورخانه فعلی امیر امر، تاسیس و افتتاح شد .
 باغ و عمارت شوکت آباد:
بیرجند 5 کیلومتری شرق بیرجند، مسیر جاده بیرجند-زاهدان، روستای شوکت آباد . این باغ معماری هنرمندانه دوره قاجاریه رو نشون می ده که قسمت های مختلفی مثل حصار برج های دیده بانی، سردر ورودی عمارت اصلی، حوض خانه، عمارت نارنجستان،
 مصلی بیرجند:
 بیرجند سه راه اسدی . این بنا مربوط به دوره قاجاره و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .
 مدرسه معصومیه:
 بیرجند خیابان استاد مطهری، روبروی مسجدآیت الله آیتی . قدمت این بنا به دوران قاجار برمی‌گرده. 
 آرامگاه حکیم نزاری:
 بیرجند ابتدای خیابان حکیم نزاری، جنب میدان شهدا. آرامگاه سعد الدین نزاری قهستانی، ملقب به حکیم نزاری، سراینده و شاعر سده هفتم هجری، یکی از نقاط دیدنی و تاریخی شهر بیرجنده که در بافت قدیمی شهر واقع شده است .
 باغ بهلگرد:
  بیرجند 30 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند، روستای بهلگرد. باغ بهلگرد در فاصله 30 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند، در امتداد جاده بیرجند - زاهدان و در روستای بهلگرد واقع شده است .
 روستای خور:
 بیرجند 80 کیلومتری غرب بیرجند، روستای خور. روستای خور در 85 کیلو متری غرب شهر ستان بیرجنده و کنار جاده ای که به طرف کرمان می ره قرار گرفته . 
 برج چشمه مولید:
 بیرجند روستای چشمه مولید . برج چشمه مولید مربوط به دوره صفوی است که در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۷۹۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده. 
 ارگ حاجی آباد:
ارگ حاجی آباد در شرق شهر بیرجند یکی از بناهای دوره قاجاریه است دارای دو ساختمان مجزا و مستقل که در فاصله سی­ متری از یکدیگر قرار دارند.